شیعر متمانەی بە یاسا و دادوەر نییە

وچانێك لەسەر كتێبی "شیعر بۆ ترسەنۆكەكان نیە"
(بەشی یەكەم)
ئەرسەلان چەڵەبی

1. جیهانی وەرگێڕان بەستێنێكی پان و بەرینە لە ئاڵوگۆڕی نێوان كولتوور و زمان و ئەدەب و تەنانەت مێژووی گەلان كە دەتوانێ هەموان پێك گڕێبداتەوە و ببێتە هۆكارێك كە مرۆڤی سەرگۆی زەوی زێدەتر لە رۆح و ناخی یەكتر نزیكبنەوە. وەرگێڕان دەورێكی كاریگەر و هەستیاری هەیە لەسەر ناساندنی زمان و ئەدەب و كولتووری نەتەوەكانی جیهان بۆ یەكتر، هەر بۆیە وەرگێڕان مژارێكی گرینگ و كاریگەرە لەناو ئەدەبیاتی گەلاندا. 
 دیارە نەتەوەی كورد لەو بوارە بێبەری نەبووە و زۆر و كەم لە كۆنەوە هەوڵی خۆی وەگەر خستووە دەقە ئەدەبیەكانی وڵاتانیتر بێنێتە سەر زمانی كوردی. وەرگێڕانی دەقی ئەدەبی و زانستی و تەنانەت فەلسەفیش بۆسەر زمانی كوردی یەكێك لە خاڵە هەرە گرینگەكانی زیندووڕاگرتن و گەشەی ئەو زمانەیە، واتە وەرگێرانی دەق لەناو هەموو بوارەكان بۆسەر زمانی كوردی دەتوانێ یارمەتیەكی زۆر باشبێت بۆ گەشە و نەشەی ئەو زمانە. 
كورد لە ئەدەبی كلاسیكدا خاوەنی گەلێك وەرگێڕانی بەپێز و ناوازەیە كە دەتوانین لێرەدا ئاماژە بە وەرگێڕانەكانی مامۆستا هەژاری موكوریانی بكەین، بەڵام ئەوەی جێی باسە و هەورەها كەمتر ئاوڕی لێدراوەتەوە ئەدەبی نوێ و مۆدێڕنی گەلانیترە كە بەداخەوە لەناو كوردا ساوایە و زۆر كۆك و پۆشتە نییە، رەنگە ئەو پەڕی دوو دەهە بێ كە ئاوڕی لێدرابێتەوە و بەشێوەیەكی شێلگیرانە كاریان بۆ كردبێ، بەرلەویش و تەنانەت لە ئێستاشدا تاكی كورد زۆرتر لەڕێگەی وەرگێڕان بۆ زمانەكانی فارسی و توركی و عەڕەبی توانیویەتی لەگەڵ ئەدەبی گەلانیتر ئاشنا بێت و بیانخوێنێتەوە، هەرچەند ئەوە بەو مانایە نییە كە بۆسەر زمانی كوردی نەكراوە، بەو واتایەیە كە كەمبووە و كۆمەڵێك كەسی دڵسۆز كە شارەزای زمانەكانی وڵاتانی رۆژئاواییبوون ئەو ئەركەیان خستۆتەسەر شانی خۆیان و كەم و زۆر دەقی نوێ و مۆدێڕنیان هێناوەتە سەر زمانی كوردی. 
2. ئەو ماوەیەی پێشوو كتێبی "شیعر بۆ ترسەنۆكەكان نیە"ی شاعیری دانیماڕكی "نێلس هاو" لەلایەن هاوڕێی ئازیز و شاعیر كاك "ئالان پەری" بە دەستم گەیشت. ئەو كتێبە لە وەرگێڕانی خودی كاك ئالانە و هەوڵێكی بەبایەخ و جێی رێزە كە دیارە زۆری پێوە ماندوو بووە و دڵنیام ئەو ماندووبونەش بە فیڕۆ ناچێ و كتێبخانەی وەرگێرانی ئەدەبی كوردی پێ بەپێزتر و دەوڵەمەندتر دەبێت. ئەو كتێبە كۆمەڵێك وتوێژ، وتار، لێكۆڵینەوە و شیعری "نێلس هاو"ی لە 95 لاپەڕەدا لەخۆگرتووە.
رەنگە من مافی ئەوەم نەبێ كە بێم لەسەر ئەو كتێبە شتیك بنووسم، چۆن زمانی دانیماڕكی نازانم، بە دڵنیاییەوە نووسین لەسەر وەها كتێبێكیش دەبێ بەسەر هەر دوو زمانەكەدا زاڵ بی، كە من جارێ بەتەنیا كوردییەكەی، كە زمانی زگماگیمە، دەیزانم. بەڵام لە پاش خوێندنەوەی ئەو كتێبە جوانە بە خراپم نەزانی ئاوڕێكی لێبدەمەوە و لانیكەم وەكوو پێزانین و رێزێك بۆ خودی شیعر و هەروەها هاوڕێیان، كاك ئالان پەری و هەروەها بەڕێز نێلس هاو، لەنگەڕێك لەسەر ئەو كتیبە بگرم و چەند شتێكی لەسەر باس بكەم.
من سەرەتا شیعرەكانی "نێلس هاو" لە رێگای وەرگێران بۆسەر زمانی فارسی ناسیوە و تاك و تەرا شیعرم لێخوێندۆتەوە. هەواڵی چاپبوونی وەرگێڕانی شیعرەكانی ئەو شاعیرە بۆسەر زمانی كوردی لە لایەن كاك ئالان پەری دڵخۆشی كردم و هیوام خواست ئەو هەنگاوانە زۆرتر گەشە بكا و لە جووڵە نەكەوێ، هەر بۆیە سەرەتا وەكوو شاعیرێك و دواتر وەكوو خوێنەرێك پێمخۆشە باسیكی كورت و خێرا لەسەر ئەو كتیبە بكەم.
3. "نێلس هاو" خاوەنی دونیابینیەكی تایبەت بەخۆیەتی، نەك هەر بە تەنیا بۆ شیعر، بەڵكوو بۆ زۆر یەك لەو شتانەی كە ئەوڕۆكە مرۆڤی سەردەم مێشكی پێوەی سەرقاڵە، شەڕ، وێرانی، كوشتن و بڕین و هتد، بەڕوانگەیەكی مرۆڤدۆستانە دەڕوانێتە ئەو قەیرانانە و رەخنە و خوێندنەوەی خۆی هەیە، بەڵام ئەوەی بۆ خوێنەری ئەو بابەتە و هەروەها من گرینگە، روانگەی ئەوە لەمەڕ شیعر و ئەدەبیات بەگشتی. نێلس لە زۆربەی ئەو شیعرانەی كە لەو كتێبەدا خوێندمەوە هەوڵیداوە لە كەلێنیكیترەوە چاو لە ژیان و مرۆڤ و هەروەها كێشەكانی سەردەم و دۆخی مۆدێڕنی كۆمەڵگاكان بكا. 
شپرزەیی و ئاڵۆزی زەینی مرۆڤی سەردەمی مۆدێڕن لە شیعرەكاندا خۆدەنوێنن، هەندێجار بە زمانێكی تەنزەوە رووداوێكی تڕاژیكمان بۆ باس دەكا، رەنگە ئەوە بەشی بە هێزی كارەكانی نێلس بێت كە خودی وەرگێڕیش ئاماژەی پێكردووە. لە وتوێژێك كە وەرگێڕ لەگەڵ شاعیر كردوویەتی و هەر لەناو كتێبەكەشدا چاپ بووە زۆر شتمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، خوێنەر ئاشنای رۆحی سەركەشی شاعیر دەبێ، روانین و چۆنییەتی بیركردنەوەی شاعیر سەبارەت بە شیعر و رووداوەكان، شاعیر لە وەڵامی پرسیارێكدا دەڵێ: "شیعر دەبێ لە شاعیرەكە زیرەكتر بێ" (لاپەڕەی15). 
ئەو رستەیە خۆی لەخۆیدا هەڵگری چەندین لێكدانەوەی جۆراوجۆرە، ئەو رستەیە لە لایەك باس لە ئەزموونی تەمەنێك لە نووسین و داهێنان دەكا، لە لایەكی تریش زاڵبوونی شیعرە بەسەر شاعیردا، پێموایە ئەو دوو لایەنە تەواوكەری یەكترین و نیشاندەری قەڵەمێكی پاراوە كە جگە لە ڕوانینێكی نوێ بۆ شیعر، بەڵكوو خاوەنی پێناسەیەكی نوێشە بۆ جیهانی سیحراوی شیعر. حەزدەكەم لێرەدا ئەوەش بە رستەكەی نێلس هاو زیاد بكەم: "شاعیریش لێرەدا زیرەكانە وەڵام دەداتەوە."
"لاماڕتین" شاعیری ناسراوی فەڕەنسی دەڵێ: "شیعر لەسەر شەقامەكانە و شاعیران لە هەورەكان بۆی دەگەڕێن"، شیعرەكانی نێلس هاو ڕێك بەناو شەقامەكاندا پێیاسە دەكا، دیارە شەقام لێرەدا مەبەست شارە و شاریش بە دەیان فەزا و كێشە و كەڵكەڵەی تایبەتی مرۆڤی سەردەم دەگرێتە خۆ. شیعرەكانی نێلس هەندێجار لەناو مێترۆدایە، هەندیك جاریش  لەبەر دەمی ماڕكێت یان بانكێك و هتد،  بەگشتی ئەو شیعرانە گرێدراوی كێشەی مرۆڤی سەردەمە، ئەو مرۆڤەش لەناو دانیماڕك یانەكوو وڵاتانی ئورووپایی بەرتەسك نابیتەوە، بەڵكوو هەندیكجار سنوورەكان دەبەزێنێ و شاعیر گوتەنی: ئاوێزانی گشت كێشە و قەیرانێكی سەر گۆی زەوی دەبێت.
خورخە لوویس بورخێس دەڵێ: "دەچینە لای شێعر، دەچینە لای ژیان، من دڵنیام ژیان لە شێعر بەدیهاتووە، شیعر غەوارە نییە_ شێعر بەو جۆرە كە دەیبینین لە كەلێنێكەوە كەمینی گرتووە و ڕەنگە لە هەر ئان و ساتێكدا بەرەوڕوومان بێتەوە." بەو وتەیەی بورخێس لەنگەر لەسەر شیعرەكانی نیلس هاو دەگرین، شیعرەكانی نیلس رێك بەو جۆرەیە، واتە شیعری لە كۆمەڵگا و كێشەكانی سەردەم جیانەكردۆتەوە، راستەوخۆ بەبێ كەمترین گەمەی زمانی و ئاڵۆزنووسی دەچێتە لای ژیان و كەلێنە رەش و رووتەكانی ژیان بەسەر دەكاتەوە، لەهەمان كاتیشدا یاساوڕێساكانی ئەدەب دەپارێزێ، ناحەزییەكانی لە قاودەدا و جوانییەكان دێنێتە سەما. نێلس هاو هەموو دەم لە رێگایەكی ترەوە دەچێتە ژوانی شیعر و لە پەنجەرەیەكیترەوە لەو جیهانە سیحراوییە دەڕوانێ.
4. ژان پۆل سارتر نووسەری ناوداری فەڕەنسی دەڵێ: "شاعیران قسە ناكەن، بەڵام بێدەنگیش هەڵنابژێرن، واتە حەدیسی شاعیران حەدیسێكی ترە"، واتە شاعیران بەجۆرێكیكە و بە رۆچنە نیگایەكیكە دەڕواننە هەموو بابەتێكی ژیان. شیعر گرینگترین تەوەری هونەری و كولتووری لەناو كۆمەڵگاكانە و لە كۆنەوە تا ئێستا شاعیران لە ناوەندی ئەو كولتوورە بوونیان بووە. شیعر جیهانێكی سەرڕێژ لە جوانییە و بەردەوام بۆ هەموو لایەنەكانی ژیان بەشێوازێكی كە دەڕوانێ و پێناسەیان دەكاتەوە. لە كەنار ئەوەشدا كاری شاعیران هەموو كات ئەستەمتر بووە لە هونەرەكانیتر، واتە شاعیر بەردەوام لەگەڵ مانا و ناوەڕۆكی هزر و وشە و هەروەها ژیانی مرۆڤایەتیدا لە مشت و مڕ دایە.
پێناسەیەك كە هەموو كات بۆ زمانی دەكەن واتە: "زمان ئامێرێكە بۆ پەیوەندی گرتن"، بەڵام ئەو "پەیوەندییە" لە پشت ڕواڵەتی سادە و ساكاری خۆی جیهانێك لە ئاڵۆزی لە ناو خۆیدا حەشار داوە. پەیوەندییە مرۆییەكان لە ناو جیهانی مرۆڤایەتی ڕوو دەدا و جیهانی مرۆڤایەتی بێجگە لە "پەیوەندی" شتێكی كە لە خۆ ناگرێ. بەڵام جیهانی مرۆڤایەتی جیهانی بایەخ و مانا_یە، واتە جیهانێك كە لە ناویدا هەر شتێك بە پێی بایەخ و مانای خۆی پێگەی هەیە و زمانی مرۆڤایەتیش بە واتای بایەخەكان و ماناكانە.
شاعیرە راستەقینەكان ئەو كەسانەن كە لەو پەڕی قووڵاییدا هەست بە زمان دەكەن و خاوەنی ئەو هەستە قووڵ و جوانەشەن لە زماندا. تاو و توێكردن و هێنانەدەرێی هەوێنی زمانی خۆیان لە ناخیدا و هەروەها شێوە و شێوازێك كە بە زمانی دەدەن، ڕێگەیەكە بۆ دیتنەوەی تواناییە مانایی و ئاواییەكانی وشەكان، هەروەها دیتنەوەی ئەو هەستە قووڵەی كە لە وشەكاندا هەیە و هەروەها جێگیركردنی ڕواڵەتی شێعر بەسەر هەموو لایەنە جوان و سێحراوییەكانی زمان، ئەوە ئەو هونەرە ڕەسەن و جوان و كەمیابەیە كە لەنێو نەتەوەیەك لەدرێژەی مێژوویەكدا ڕەنگە چەند كەسێك پێیبگەن و هەر ئەوانیش دەبنە زمانحاڵی نەتەوەی خۆیان و هەموو لایەنە جوانەكانی زمان و جیهان ئاشكرا دەكەن.
شاعیر بە شێوەیەكی ڕاستەخۆ لەگەڵ زمان لە هەڵسوكەوتدایە، بەردەوام لە هەموو لایەنێكی وشەكان كەڵكوەردەگرێ و لە دەقەكەیدا بەكاریدێنێ، زمان لە شێعردا دونیایەكی یەگجار بەربڵاوترە لە زمان لە هزر و فەلسەفە و زمانی زانستی؛ زمان لە شیعردا زۆر بە پێزتر و بە بایەخترە لە زمان لە دەقێكی فەلسەفی یان زانستی، دەقی زانستی بۆ یەك وشە تەنیا بە شوێن یەك مانادا دەگەڕێ، بەڵام وشە لە شیعردا هاوكات دەتوانێ هەڵگری چەندین مانای جیاواز بێ. واتە، شاعیر لە جیدیترین واتا و بەیانی خۆیدا دەتوانێ و گاڵتە جەفەنگ بەكار بێنێ، بەڵام هزر و زمانێكی مەنتقی و زانستی و فەلسەفی ئیزنی ئەو كاری نییە، ئەو باسە تا رادەیەكی زۆر شیعرەكانی "نێلس هاو" دەگرێتەخۆ، نێلس لە شیعرەكانیدا لە زمانێكی تەنز و گاڵتەجاڕانە كەڵكوەردەگرێ بەڵام لەهەمان كاتدا خاوەنی ئەندێشە و بیركردنەوەیەكی تایبەتە و ئەو هەلە دەقۆزێتەوە بۆ خزمەت بە شیعر و هەروەها ز

PM:09:48:16/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 300 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌