فێمێنیزمی بازاڕ

(بەشی یەكەم)
جوهانا برێنێر
و: هووشیار مەحموودی

جوهانا برێنێر چالاك و ئەندامێكی [بزاڤی] پشتیوانیە: ڕێكخراوێكی دێمۆكراتیكی شۆڕشگێڕی سۆسیالیست/فێمێنیستی دژبە ڕەگەزپەرەستیە و یەكێ لە هەڵەبڕانی گۆڤاری پێچەوانەی باوە. نووسینە تازەكانی بریتین لە:" گرفتاری گەردەلوول؛ بنەماڵەی كرێكاران ڕووبەڕووی قەیران دەبنەوە" لە گۆڤاری تۆمارگەی سۆسیالیست (2011) و" دێمۆكراتیزەكردنی دەرمانگە" لە [گۆڤاری] نایەكسانیی ڕەگەزی؛ ئاڵووگۆڕی بنەماڵەیی دابەشبوونی كار" (2009).
هێستیر ئیسێنشتەین، [لە بڵاوكراوەی] فریوی فێمێنیزمدا [دەپەرسێ]: چلۆن دەستەبژێرێكی جیهانی بۆچوون و كاری ژنان بەكاردێنێت بۆ چەوساندنەوەی دونیا(بوودلێر، كۆپارادایم پابلیشێر، 2010) لابەڕەی 207.
فریوی فێمێنیزم بۆ هەموو بەردەنگێك دەنووسرێت و ڕەخنەیەكی مەیدانی مێژوویی بەهێز ئاراستەی فێمێنیزمی لیبێڕاڵ ئاراستە دەكات. ئیسینشتەین_ پشت ئەستوورە بە سێ دەیە نووسینەكانی فێمێنیستە سۆسیالیست/ماركسیستەكان و فێمێنیستانی ژنانی پێستڕەنگین بەراوەردێكی قایم پێكەوە دەنێت سەبارەت بەوەی چلۆن بۆچوونە هەناویەكانی "فێمێنیزمی خاوەن هەیمەنە" سووكایەتی گەڵەكۆمەكێی سەرمایەداران بە كرێكارانی ئامریكا و بە جووتیارانی بچووك و كرێكارانی شار و لادێی جیهانی پەراوێزی ڕەوایی پێبەخشیوە.
لەم ڕووەوە ناوبراو دەڵێ فێمێنیستیەكانی ڕەوتی زاڵ وەكوو كارەكەرانی بێئاگای چینی سەرمایەدار ڕۆڵیان گێڕاوە. ئیسێنشتەین شیكاریەكەی لە فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵ دەخاتە بەستێنێكی بەرفراوانترەوە بەمجۆرە گۆڕانكاریەكانی بواری نەزمی ڕەگەزی گرێدەداتەوە بە لیبێراڵیزمی نوێوە. پانتایی دژەبیردۆزی كتێبەكەی؛ شێوازە ڕوون و ڕادەستەكەی، كورتەیەكی پوخت لە گۆڕانگكاریەكانی ئابووریی سیاسی سەرمایەداری لە ناوەڕاستەكانی سەدەی بیستەوە تا ئێستا، كتێبەكەی كردۆتە دەقێكی دڵخواز بۆ بزاوتی كۆڕەكانی خوێندنەوە و پۆلەكانی زانستەكان.
بەڵام كاتێك ئیسێنشتەین لە ڕەخنەگرتن بەرەو پێشكەشكردنی بەدیلێك دەترازێت، تەنیا ئەو دووفاقیەتە دووپاتدەكاتەوە_ هەر وەك خۆشی دانیپێدادەنێت_ كەوا بۆ ماوەی سەدساڵ بزاوتی ژنانی بەلاڕێدا بردووە. خەسلەتێكی بێبەختانەیتری كتێبەكەی بریتیە لە لێكدانەوەی ئیرادەگەرایانەی (لە جیاتی گەرا-ماتریال) باڵاهەڵدانی سیاسەت و ئاسۆكانی فێمێنیزم لە سەردەمی بەجیهانیبووندا. لە كۆتایی ئاوڕدانەوەكەمدا زیاتر لەسەر ئەمە دەدوێم [بەڵام] بۆ ئێستا جارێ لەسەر خاڵە بەهێزەكانی شیكاریەكەی ئیسێنشتەین چڕدەبمەوە.
مەبەستی ئیسێنشتەین لە فێمێنیزمی خاوەن هەیمەنە بریتیە لە بۆچوونگەلێكی دیاریكراوی فێمێنیزمی لیبێراڵ كە بۆتە بەشێكی "ڕای گشتی" ناوفەرهەنگی ئەمریكا. ئەو بەتایبەت دەڵێت لەو بڕوایەدایە گوایە كرێكاری حەقدەستدار خۆی لەخۆیدا ئازادی ژنان دەنوێنێت بە بەربڵاوی قبووڵكراوە. گەرچی شەپۆلی دووهەمی فێمێنیزم نەریتێكی فێمێنیزمی سۆسیالیست/ ئانارشیست و فێمێنیزمی ژنانی_ فرەڕەنگ و ژنانی جیهانی_ سێهەم و فێمێنیزمی ڕادیكاڵی لەخۆ دەگرت، بەڵام بۆچوونی زاڵی بزووتنەوەكە زیاتر لەسەر دەستكەوت و ئەگەرە تاك و تەریكەكانی خۆسەلماندن دەكردەوە كەوا لە هەناوی سیستمی ململانێی سیاسیی بازاڕی ئازاد بۆ هەمواندا بوو.  فێمێنیزمی لیبێراڵ كۆمەڵێك پرسی جیاوازی ورووژاند بەڵام بەشێوەی سەرەكی تەنیا چڕبۆوە لەسەر مافی ژنان بۆ ململانێ لەگەڵ پیاوان لەمەڕ هەلومەرجی یەكسان لە بازاڕی ئازاددا.
لەلایەكەوە، هەڵمەتەكانی فێمێنیزمی لیبێراڵ بەدژی هەڵاواردن لە بواری دامەزراندن و خوێندن و بەدژی هەراسانكردنی سێكسی و بۆ چالاكی ئەرێنی و هتد، بێ ئەملاوئەولا گرینگ بوون، و سەركەوتنەكەیان دیمەنی سیستمی ئابووری/سیاسی لەو جێگە ئاڵوگۆڕ پێكرد كەوا ژنان بەردەوام دەتوانن دەستیان ڕابگات بە بەرزاییەكانی شارەزایی پیشەیی و سەركردایەتی بەڕێوەبردن و دەسەڵاتی سیاسی. لەلایەكەیترەوە، باوەڕی قەتیسكراو بە گۆڕانكاریەكانی فەرهەنگیی و یاسایی بۆئەوەی هەلی پیشەیی/بەڕێوەبەری-چینایەتی بۆ ژنان بكرێتەوە، بەكار دەبرا بۆ ئەوەی پاساوی چەوسانەوە و هەژاركردن و پەراوێزخشتنی ژنانی چینی كرێكار لە ئەمریكا و دەرەوەدا بكات. لە كاتێكدا خۆی هەڵدەكێشا كە نوێنەرایەتی هەموو ژنان دەكات، فێمێنیزمی لیبێراڵ بەشێوەی سەرەكی قازانجەكانی ژنانی لە بواری خوێندنی باڵادا پەرەپێدا ئەویش بەشێوەیەكی وا كە پاش چل ساڵ چالاكی فێمێنیستی هێشتا جیاوازیەكی زەبەلاح لەنێوان ژنانی كرێكاردا درووست بوو. بۆ تێگەیشتن لەوەی چلۆن ئەمە ڕوویدا،  ئیسێنشتەین شوێن پێی مێژووی بۆچوون و سیاسەتەكانی فێمێنیزم لە بەستێنی ڕێكخستنەوەی بنەڕەتی ئابووری جیهانی و سەرهەڵدانی نەزمی سیاسیی لیبێراڵیزمی نوێدا، هەڵدەكات.
ئیسێنشتەین بەجیهانیبوون وەك چوارچێوەیەك دەبینی بۆ لێكدانەوەی "زەریای گۆڕان" لە جیهانی ئابووریی سیاسی سەرمایەداریدا و كلیلی ئاڵەگۆڕبوونی پێوەندی ژنان و كاری حەقدەستدار بەم خاڵانەی خوارەوە دەزانێت: ناپیشەسازیكردنەوە، سەرهەڵدانی ناوچەكانی هەناردەگەرا لە جیهانی باشووردا1، پەرەسەندنی كەرتی خزمەتگوزاری، هەڵتۆقینی كەرتی دارایی و هێرشەكانی خاوەنكاران بۆسەر یەكینە [كرێكارییە]كان. لە جیهانی باكوور، بەجیهانیبوون بارگاوی بوو بە دابەزینی بەپڕتاوی حەقدەستی پیاوان و كۆتایی هێنا بە "حەقدەستی بنەماڵە"ی پیاوان كە بەزۆری تاقە دابینكەری داهات بوون لە نەریتی ژن و مێردایەتی پیاوانی نانهێنەردا. لەهەمان كاتدا سەرهەڵدانی ئابووری خزمەتگوزاریی داواكاریەكی گەورەی بۆ كاری كەمحەقدەستی ژنان كردوە. لە جیهانی باشووردا، بزاوتی "وەرگرتنەوەی نوێ" ژنانی فڕێدایە ناو بازاڕی پەرەگرتووی كارەوە. تا ئەو جێگەی فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵ ستایشی كاری حەقدەستداری وەكوو بنەڕەتێك دەكرد بۆ هەڵاتن لە دەست داپڵۆسینی هاوسەرگیری باوكسالارانە، فێمێنیزم لە ئەمریكادایاریدەدەر بوو بۆ درووستبوونی حەوزێكی نوێی كار كە خاوەنكارانی سەرمایەدار دەیانتوانی بەكاری بهێنن بۆ كەمكردنەوەی تێچوونەكان. خواستی ژنان، ئەویش ژمارەیەكی زۆر، بۆ چوونەناو هێزی كار ڕێگەیەدا بە هاوبەشەكیە بازرگانیەكان خۆڕاگری بكەن لە بەرابەردا تەوژمی بەرزكردنەوەی حەقدەستدا و بە پێناسەكردنی ئازادی بە كاری حەقدەستدارەوە فێمێنیستەكانی ڕەوتی زاڵ ڕەشماڵكیان دابینكرد تا هاوبەشیەكیە بازرگانیەكان نێونەتەوەییەكان لە سایەیدا كاری ژنان لە ناوچەكانی بازگانی ئازاددا بچەوسێننەوە. بەكورتی، فێمێنیزم بووبە زمانی مۆدێرنكردنەوەی سەرمایەداری.
ڕێكخستنەوەی ئابووری ئامریكا ئاوەڵ بوو لەگەڵ هێرشی هاوئاهەنگكراو بۆ سەر كاری ڕێكخراو، كە یاریدەدرا و هاودەستیكرا لەلایەن ئاخێزی دووبارەی خۆپارێزانەوە كەوا سەرەتا لە هاتنەسەركاری ڕەیگان لە 1980دا دەسەڵاتی گرتە دەست و پاشان بەدرێژایی دەیەكانی داهاتوو بەهێزتر بوو. هەڵوەشانی دەوڵەتی ئاسوودە چەقی بەرنامە سیاسیەكەی خۆپارێزان بوو وە "چاكسازی ئاسوودەیی" یەكێك بوو لە گرفتە كراوەكانی. ئیسێنشتەین دەڵێ بەهۆی چڕبوونەوەی تەواوەتی فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵەوە لەسەر كاری حەقدەستدار وەكوو بنەڕەتی سەربەخۆیی، فێمێنیستەكان بێ قسە مانەوە بۆ بەرگریكردن لە مافی دەرماڵەی دایكانی بێوەژن. ئەمە بەتایبەت كاتێك زەقتر بوو كە سیاسیە دێمۆكراتە مامناوەندەكانی وەك بیل كلینتۆن پەیوەست بوون بە كەژاوەی [بەرنامەی] چاكسازی/ئاسوودەیی و هەڵمەتی " كۆتایهێنان بە ئاسوودەیی وەك دەیناسین" دەستی پێكرد. لێرەدا ئیسێنشتەین ڕووبەڕووی سیاسەتە "ماتریالیستیە" كۆنەكان فێمێنیستەكان دەوەستێتەوە كەوا شەڕیانكرد بۆ جێخستنی دەرماڵەی دایكانی بێوەژن و لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا ئەویش لە ڕێی سیاسەتی یەكسانی شەپۆلی دووهەمەوە. فێمێنیستە ماتریالیستەكان پێداگریان دەكرد لەسەر بەهای كاری ژنان وەك دایك و دیانوت كاتێك ژنان هیچ پشتیوانیەكی ئابووریان لەلایەن پیاوانی نانهێنەرەوە پێناگات، دەبێ دەوڵەت بەشێوەیەكی وەها دەستێوەربدات كە دایكان بتوانن ڕۆڵی ئاگالێبوونی خۆیان بەجێ بگەێنن. لە ساڵانی 1990دا ئیتر زۆرینەی دایكانی هاوسەردار لانیكەم نیوەوەخت كاریان دەكرد هەر بۆیە ئەستەم دەتوانرا قسەی لەو جۆرە بكرێت. بەڵام بەهۆی هەیمەنەی باوەڕەكانی فێمێنیستەكانی ڕەوتی زاڵەوە زیاتر و زیاتر ئەستەم دەكرا. لە كاتێكدا سەركردایەتی دامەزراوەی نەتەوەیی ژنان وێڕای هەندێك فێمێنیستی زانكۆیی پەیوەست بووبە چالاكیەكانی مافی ئاسوودەیی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی شەل و كوێری چاكسازی ئاسوودەیی، ئەندامانی ئەم دامەزراوە وەك باقی دامەزراوە فێمێنیستەكانیتر حەزیان لێنەبوو گەر نەڵێین دژی بوون. فێمێنیستەكانی ڕەوتی زاڵ كەوا كاری حەقدەستداریان بە بنەڕەتی ئازادی ژنان دادەنا، دەروویەكیان نەدەهێشتەوە بۆ نرخاندنی كاری دایكانی ماڵدێریكەر.
بەشێكی ئەم كەم و كووڕیەی فێمێنیستەكان بۆ هاندانی [جەماوەرە] بۆ داكۆكیكردن لە ئاسوودەیی، دەرەنجامی "بەرەی لادەری" فێمێنیستەكانی ئەمریكا كە بەشێوەیەكی بەرچاو بزووتنەوەكەی لاواز كردبوو. هەر لە سەرەتاوە، دەنگە دیارەكانی ناو بزووتنەوەی ژنان ڕەنگدانەوەی ئەزموونەكانی ژنانی چینی كرێكار و ژنانی پێستڕەنگینەكان نەبوو. سەرباری ئەوە، گرفتە هەرە گرینگەكانی ژنانی چینی كرێكار و پێست ڕەنگینەكان تێكهەڵكێشی بەرنامەی فێمێنیستەكانی ڕەوتی زاڵ نەكرا. ئیسێنشتەین ئەو ڕەخنانەی كە لەلایەن ژنانی فێمێنیستی پێست ڕەنگینەوە كەڵەكە كرابوو كورت دەكاتەوە و پاشان چەندین نموونە پیشان دەدات لەوەی كە چلۆن ئەم ڕووبەرانەی پێوەندیی خۆیان خستە دەرەوەی سیاسەت لە ئەمریكادا. ئەو دەڵێت، بزووتنەوەی ژنان كە خۆیان ڕێكدەخست لەدەوری [دیاردەی] منداڵ لەباربردن وەك مافێكی تاكەكەسیی نەك وەك بەشێكی بەرنامەیەكی بەرفراوانتری مافی بەهەمهێنانەوە[ی كۆمەڵ]، هەلی درووستكردنی بزاڤی نێوان چینەكان و نێوان ڕەگەزەكانیان دۆڕاند كە دەبووە هۆی ئەوەی كەمتر لەبەرابەر هێرشەكانی باڵی ڕاستدا ناسك بن. بەهەمان شێوە، ئەو ئاماژە بەو ڕێگایانە دەكات كەوا تیایدا بزووتنەوەی فێمێنیستی دژەتووندوتیژی، كەوا واقیعی ڕەگەزیانەی دەوڵەت پشتگوێ دەخات، هاودەست بووە لە پێشخستنی بەرنامەی كۆنەپەرەستانەی "یاسا و نەزم"دا كەوا سەرچاوەكەیان لە بەرنامەكانی ئاسوودەیی كۆمەڵایەتی و زیندانەكان دەسڕێتەوە، لەكاتێكدا دانیشتوانی ناوشارەكان سەركۆنە دەكات بۆ خراپتربوونی هەل و مەرجی ئابووری و كۆمەڵایەتیەكان.
فێمێنیزم، ئیمپریالیزم و لە ئیسلام تۆقین
باوەڕەكانی فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵ هەروەها قەتیسكراوە بۆ ئەوەی ڕەوایەتی ببەخشێت بە بەرنامەیەكی نیۆلیبێراڵی لە جیهانی باشووردا. بەرنامەی كۆككردن یان رێساسڕینەوەی گشتی لەلایەن بانكی جیهانیەوە وەك پەرەپێدانی هەل بۆ كرێكارانی ژنی لاوی كارخانەكانی ناوچەكانی هەناردەگەرا پاكانەی بۆكراوە. بەرنامەكانی وردەمتمانەی[بانكی] بۆ ژنان وەك چارەسەرێك بۆ هەژاریان پێیدا هەوتراوە. لەهەمان كاتدا، ڕێكخراوە مەدەنیەكانی كە لەلایەن ژنانەوە بۆ ژنان ( و بەستراوەیی بەخشینە دەرەكیەكانی) بەڕێوە دەچێت نەك هەر كارهاسانی كردووە بۆ لەكار خستنی خزمەتگوزاریەكانی كەرتی گشتی بەڵكوو هەروەها هاوشانی چالاكیەكانی ژنان كراوە. هێزبەخشی بە ژنان وەك تاكێك لەژێرەوەی هێزبەخشی ئاپۆرەییان داندراوە كە تەنیا كاتێك مسۆگەر دەبێت كەوا پەرەسەندنی ئابووری قازانج دەگەێنێت بە كرێكاران و جووتیاران و باقی كۆمەڵ. ئیستێنشتەین گەرچی دەیەوێت هەندێك مشتووممڕی بەكۆمەڵی ئاڵۆزی فێمێنستی سەبارەت بە كاریگەری تەشەنەكردنی سەرمایەداری لەسەر ژینی ژنان لە جیهانی باشوور زێدەسانا بكاتەوە بەڵام ناوبراو درگای دۆسیەیەكی باش دەكاتەوە و دەڵێت لە 1990دەكانەوە زۆربەی دامەزراوەكان كە سەرمایەداری نیۆلیبێراڵ ڕێكدەخست "هێزبەخشی بەژنان"یان بەكار دەهێنا بۆ لادانی سەرنج لەسەر كاریگەریە هێزلێسێنەرەوەكانی بەرنامەكەیان [بەناوی] كۆك یان قورمیشكردنی پێكهاتەیی.
ئیستێنشتەین كاتێك سەرنجی لە ئابووریەوە وەردەگێڕێت بۆ توندووتیژی سیاسی فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵ گرێدەداتەوە بە [درووشمی] شەڕ دژی تیرۆر. ناوبراو شیكاریەكی مێژوویی لەسەر لەئیسلام تۆقین وەك دوایین [بەش]ی گوتارێكی دوور و درێژ كە تیایدا پیلانە ئێیمپریالیستیەكان پاساو دەكرێن لەژێر ناوی "پاراستنی" ژنانی داگیركراو لەدەست پیاوانی فەرهەنگی "كۆنەپەرەستانەی" باوكسالار. لە ڕێكخراوە نیشتمانیەكانی وەك زۆرینەی ژنان و كاندۆلیزا ڕایس و لۆرا بۆشدا تووڕەیی فێمێنیستەكان ورووژێندرا بۆ ڕەواكردنی هێرشكردن بۆ عێراق و ئەفغانستان. ئیستێنشتەین پەردە لەسەر گریمانەكانی پشت لە ئیسلام تۆقین لادەدات و تووشی ئاستەنگی دەكات و بۆوێنە دەڵێت ئیسلامی چەقبەستووی هاوچەرخ زۆر بەدوورە لەوەی ڕەگی لە نەریتی ئیسلامیدا هەبێت بەڵكوو لە ڕاستیدا ڕەگی لەو بزووتنەوە سیاسیەدایە كە لە زاڵبوونی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگیی و هەروەها لە تووندوتیژی ئیمریالیستیەوە هەڵقوڵیوە. ئەو دەڵێت پێگەی ژنان لەناو جیهانی ئیسلامدا بە گوێرەی ئابووریی سیاسی و مێژووی تێكەڵبوون بە بازاڕ و پێكهاتەی حكوومەت و هتد... جیاوازە لە یەكتر. ڕاڤەكردنی ئیستێنشتەین لەسەر نووسینەكانی فێمێنیستە ئیسلامیە زانكۆییەكان و چالاكوانان بەتایبەت لەم پاژەی [كتێبەكەیدا] زۆر بەكەڵكە و بەدیلێكی كارا بۆ بۆچوونەكانی فێمێنیزمی ڕەوتی زاڵ سەبارەت بە پێداویستی و بەرژەوەندیەكانی ژنانی موسڵمان پیشكەش دەكات.


PM:09:33:16/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 240 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌