كەلبیگەری*، ئایدیۆلۆژیا و بەها گەردوونیەكانی سیاسەت

توێژینەوەیەك دەربارەی كەوتنی ئەخلاق

(بەشی یەكەم)
هاوڕێ یوسفی

تاقە ڕەفتاری بەرپرسیارانە ئەوەیە تاك حەزەر بكات لە بوونی تاكانەی خۆی بە ئایدیۆلۆژیایەك و تا ئەو شوێنەی دەكرێت درێژە بدات بە ژیانە تایبەتە بێدەنگەكەی بەبێ هیچ داواكاریەك_نەك لە بەر ئەوەی بەشێوەیەكی باش ڕاهاتووە، بەڵكوو لە بەر شەرم[و سەرشۆڕی]ی دۆزینەوەی هەوایەك بۆ هەناسەكێشان لەم جەهەننەمەی[كە تێیدا دەژین].
 مینیما مۆرالیا، تیۆدۆر ئادۆرنۆ 
  لیۆن تۆلستۆی لە ڕستەیەكی ناوەزەی خۆیدا دەڵێت: [بینینی] گەڵای داران زیاتر لە ڕەگەكان شادمانمان دەكەن1. ئەم ڕستەیەی تۆلستۆی لە زۆر ڕووەوە ئایدیاكانی ناو ئەم یادداشتە جومگەبەندی دەكات و یەكێك لە پێشگریمانە سەرەكیەكانی ئەم یادداشتەیە. لە یەكەم ڕوانین و لە سەرەتادا، ڕەنگە ئەم ڕستەیەی تۆلستۆی شتێكی ئەوتۆی یان ئەو هەوێنە تیا ئامادە نەبێت كە ئەم یادداشتەی خوارەوە بگیرسێنێتەوە، بەڵام دەشێت بەوردبوونەوە لە مانا و ڕەهەندە پاڵەكیەكانی ئەم ڕستەیە، توانست و پۆتانسێلە ناوەكیەكانی كردەكی بكرێتەوە و ڕستەكە خۆی و ماناكان و ئایدیاكانی هەناوی ئەم یادداشتەشی پێ بابەتی بكرێتەوە. بۆ نموونە، جیاوازی نێوان رێفۆرم و ڕاپەڕین، فۆرم و ناوەرۆك، عەقڵی سەلیم (common sence) و عەقڵی ڕەخنەگر، ئۆپۆرتۆنیزم و پرسی پرەنسیپ، ڕواڵەت و جەوهەر، ژێرخان و سەرخان، كۆمەڵگا و مێژوو، دێتێرمینیزم و ئەخلاقی فۆرماڵ، پاژ/بەش و گشت و... كە لە درێژەی ئەم یادداشتەدا بە كورتی لە سەر چەند بابەتیان_ڕەنگە خوێنەری ئەم دێڕانە هەندێك پرسیاری لە لا درووست بێت كە ئایا دەكرێت ڕستەیەكی وەها، ڕستێك چەمكی لەم چەشنەی لە خۆیدا شاردبێتە و لە ڕوانگەی یەكەمدا نەبینرێت؟_هەڵوێستە دەكەین و بەپێی مەجال یان چوارچێوەیەك كە لۆژیكی ناوەكیی یادداشتەكە ڕێگەی پێدەدات، لە سەریان ڕادەمێنین و كاریان پێدەكەین. ڕەنگە ئەم ڕستەیەی تۆلستۆی لە ناوكۆیی یان زەمینە و باسێكی دیكەدا ڕەنگدانەوەی مانایی و مەفهوومیەكەی بە جۆرێكی دیكە بێت و یا خود لە زەمینە و ناۆكۆیەكی دیكەدا ڕەنگدانەوەی مانایی و مەفهوومی جیاوازی هەبێت و سرووشتی زەمینە و بەستێنەكانی تر ناوەرۆكی سرووشتیی ناوەرۆكی ئەم ڕستەیە بگۆرێت؛ كەواتە، ئەم ڕستەیە خۆی زادەی زەمینە و ناوكۆیەكی تایبەت بەخۆیەتی و فەكت و هێنانەوەشی وەك نموونە یان تەنانەت وەك پێشگریمانە و تەمسیلێك، جیای دەكاتەوە لە ناوكۆیە سەرەكیەكەی و دەیكاتە پێشگریمانەی ئەو دەقەی كە بە نیازە كاری پێ بكات و كەڵكی لێ وەربگرێت.
  لەڕوانگەی ئێمەوە، ئەم ڕستەیەی تۆلستۆی بڕبڕەی پشتی سینیسیزم (كەلبیگەری) و دوورنمای سیاسی و ستراتێژیكی عەقڵی سینكە لەم سەردەمەی ئێستادا و ئەم عەقڵەیە كە كۆمەڵگای ئێمە و تەنانەت كۆمەڵگای بەشەری و جیهانی هاوچەرخ ئاراستە دەكات و فۆرم دەبەخشێتە ووشیاری و دنیابینی ئینسانی ئەم سەردەمە. بە گوتەیەكی دیكە، هەر وەك ئادۆرنۆ و هووركهایمێر لە كتێبی بەناوبانگی دیالێكتیكی ڕۆشنگەریدا دەڵێن: ئاراستە و گرۆیەتیە ئاشناكانی ئەم خولە دواییانە هەندێك جار بە شێوەیەكی پیشگوویانە لە دەڵی مێژووی كەونینە و غەریبدا كەشف دەكرێن و لەڕێگەی مەودای مێژوویەوە بەشێوەیەكی تۆخ ڕوون دەبنەوە. لەم ڕووەوە، ئەم سەردەمەی كە تیایدا دەژین، نیشانە و مۆركی كەونینەی خۆیان بە شێوەیەكی تۆخ لەم خولە دواییانەدا نیشان دەدەن و ڕەنگ دەدەنەوە و كەشف دەكرێن. واتە، ڕەنگ دانەوەی سینیسیزم لە جیهانێكدا كە ئەم عەقڵە، واتە عەقڵی سینیكی، پێكی دەهێنێت و ڕێكی دەخات؛ ئەو جیهانەی كە تیایدا بینینی ڕواڵەتی و ڕووكەشیی كۆمەڵگا و نۆرمە كۆمەڵایەكان، بۆوێنە، خۆدزینەوە لە یاسا، پێشێلكردنی پرەنسیپە كۆمەڵایەتیەكان، فۆرسەت تەڵەبی و ئۆپۆرتۆنیزم سیاسی، هەراجكردنی بەها مێژوویەكان، پێشێلكردنی مافی هاوڵاتیان، كوشتار و قەڵتوبڕی ڕۆژانەی ئینسان و بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەیان لەناو دنیابینی و ڕەنگ دانەوەیان لە كۆمەڵگا و ئەو جیهانەی كە تێیدا دەژین، باڵادەست و زاڵن. بۆ ئەوەی بزانین كە مێكانیزمەكانی عەقڵی سینك چین و ئەم عەقڵە چۆن كار دەكات و ڕۆژانە لە ئاستی پاژەكیی و لە ئاستی گشتیدا چلۆن خۆی دەردەخات و بەچ شێوەیەك چركە بە چركە كۆمەڵگا دادەڕێژێتەوە و لە باری سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، كولتووری و مێژوویەوە ووشیاری مرۆڤەكان ئاراستە دەكات، هەوڵ دەدەین، بە كورتی، ئاوڕێك بدەینەوە لەم چەمكە و سنوورە مەفهوومی و مانایەكانی دەست نیشان بكەین و پاشان لە ڕێگەی نموونەیەكی پاژەكی/لۆكاڵیەوە لەگەڵ ئەم چەمكەدا بكەوینە پەیوەندیەكی بەرامبەر و دیالێكتیكیەوە.
  مێژووی سەرهەڵدانی فەلسەفەی سینیك دەگەڕێتەوە بۆ(445-365 پ.ز). دامەزرێنەر و داهێنەری ئەم چەشنە لە بیركردنەوە، ئانتیستێنسە كە بۆ خۆی یەكێك لە قوتابیەكانی سوكرات بووە و هەر لەم ڕێگەیەشەوە فەلسەفەیەكی بونیات نا كە ڕەگەكانی بە شێوەیەكی قووڵ لە ئەندیشەی سوكراتدا ئامادەیە. یەكێك لە چەمكە پایەییەكانی فەلسەفەی سوكرات چەمكی قەناعەت، ڕازی بوون یان قەناعەت كردنە؛ واتە قەناعەتكردن و ڕازیبوون بە جیهانی سرووشتی و ژیانی سرووشتی لەم جیهانەدا كە پاڵپشتی سەرەكی و بنچینەكەی عەقڵە و عەقڵیش ڕێكیان دەخات و بەراییان دەگرێت. هەر بە پێی ئەم چەمكە و ڕەهەندە ماناییەكانیەوە، بوو بە دامەزرێنەری فەلسەفەیەك كە خۆی بە تاقە نوێنەر و دەنگی ڕاستەقینەی پاكایەتی و فەزیلەت و حەزەر و خۆپاراستن لەو یاسا و ڕێسایانەی مرۆڤ دەخەنە چوارچێوەیەكی بەرتەسكی كردەییەوە و ڕێگری لێ دەكەن ئەو جۆرەی شایانی ژیانیەتی، دەزانێت. نوێنەرانی یەك لەدوای یەكی ئەم ڕوانینە بۆ دنیا و ئەم تەعبیرە لە جیهان، سینیسیزمیان پێ ڕێگای گەیشتنە بە ڕزگاری و بەختەوەری و مرۆڤ و مرۆڤایەتی. ئانتیستێنس پێیوایە كە دەبێت لەنێوان دوانەی لێكدژ و بەرامبەری سرووشت و كۆمەڵگادا سڕووشت هەڵ بژێرین و گرینگایەتیەكی ئەوتۆ و دووئەوەندە بە سرووشت و ژیانی سرووشتی بدەین؛ پێیوایە كە كۆمەڵێك یاسا و ڕێسای دەستكرد بوونیان هەیە كە ئەم یاسا و ڕێسایانە بە شێوەیەكی تووند مرۆڤیان دەورە داوە و لە ژێر ناوێكی جەعلیی وەك سرووشتی مرۆییدا ئەم بوونە سرووشتیە كۆنتڕۆڵ و مەهار دەكرێت و لە ڕێگەی شارستانی كردنەوەوە مرۆڤ لە خەسلەتە سرووشتیەكانی دوور دەخرێتەوە و دەیكات بە مرۆڤێكی پێدراو و داتاشراو و دەستكرد. بە باوەڕی ئەوان، ڕزگار بوونی سەرتاسەریی مرۆڤ لەم زەخت و بەربەستە كۆمەڵایەتیانە، پابەندە بە وەلانانی یەكجارەكی و بنەڕەتیانەوە. ئەوەی دەكەوێتە بەر نووكی پەیكانی سینیكەكانی جیهانی كەونینەوە و دەیانەوێت بێ ئەملا و ئەولا بیپێكن و لە ناوی بەرن، كوتان و هەڵتەكاندن یان دووری كردن و حەزەر كردنە لە كۆمەڵێك بەهای سیاسی و كۆمەڵایەتیی وەك دەسەڵاتی سیاسی، پلەی كۆمەڵایەتی و پارە و دژایەتیەكی بنەڕەتی و ڕماندنی كۆی یاسا و رێسا، داب و نەریتی داسەپاو، نۆرم و بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە وڵات و پاشان نەتەوە و سەرجەمی ئەو بەها كۆمەڵایەتیانەی كە كۆمەڵگای لەسەر بوونیات نراوە و بەلایانەوە ئەو بەها و بایەخە كۆمەمەڵایەتی و سیاسیانەن كە دەبێت لە ناو بچن و بشێوێندرێن. 
  ئانتیستێنس یەكێك بوو لە قوتابیەكانی سوكرات و بەم جۆرەش لایەنگری فەلسەفەی ئەخلاقی سوكراتی دەكرد. سوكرات لە دیدی سینیسیستەكانەوە بە كەسێكی سەربزێو و سەركەش دادەنرا و هۆكارەكانی خۆشەویستی كەسێكی وەك سوكراتیش، بە تایبەت لای كەسێكی وەك ئانتیستێنس، بە پلەی یەكەم، دەگەڕێتەوە بۆ سەر بە خۆبوون و بەرز ڕاگرتنی ورەی فەلسەفی/ئەخلاقی و سەربەستی كەسایەتی و ئیرادەی پۆڵایینی سوكرات. سەربەخۆیی و ورەبەرزی و دڵپاكی سوكرات بوو بەهۆی ئەوەی كە ئانتیستێنس بەرەو ئەم ئاراستەیە ببات كە بیر لە داڕشتنەوەی سیستمێكی نوێی كردەكیی/ئەخلاقی بكاتەوە. بیرمەندانی سینیك و لە سەروی هەموویانەوە ئانتیستێنس، پێیانوابوو دەبێت بەرهەڵست و دژی فەلسەفەی بەرزەجێی جیهانی ئایدیالی ئەفلاتوونی ببنەوە و دژایەتی بكەن. بەباوەڕی بیرمەندانی سینیك، فەلسەفەی ئەفلاتوونی جیهانی ئەزموونەكی، بەرهەست و كۆنكرێت دەگوڕێت بۆ بابەتێكی وەهمی، سێبەر و خەیاڵی ئەشكەوتە بەناو بانگەكە و مرۆڤی خاوەن پێست و خاوەن گۆشت نابینێت و پێویستە بۆ خۆیان پێداگری لەسەر جیهانی بەرز و نەگۆڕ  و مرڤە ڕاستەقینە و واقیعە كۆنكرێتەكان بكەنەوە. ئەمە لەخۆیدا هاندەرێك بوو بۆ ئانتیستێنس تاكوو دژ بە گشتێتییە ئەفلاتوونیەكان بوەستێتەوە و ڕەخنەیان لێبگرێت. سینیكەكان لەو باوەڕەدابوون كە تەنیا پاژەكان یان پارچەكان ڕاستەقینە و  كۆنكرێتن و بابەت و نموونە گشتیەكان پێیان لە سەر ئەرزی واقیع نیە و دەبێت بە تووندی ڕەت بكرێنەوە. بیرمەندانی سینیك، ئەخلاقی سوكراتیان لە سەر ڕێچكەیەكی سەلبی و نەرێكارانە دامەزراند و لە ڕووی عەمەلیەوە ئەم فەلسەفەیان كرد بە فەلسەفەیەكی مەنفی و پاڵپشتی ستراتێژیكی كار و چالاكیەكانیان. لێرەوە، پێویستە جەغد لە سەر ئەوە بكەینەوە كە فەلسەفەی سوكراتی و سوكرات خۆشی لایەنگری دیالۆگ و گفتووگۆ و دامەزرێنەری دیالێكتیكی ئەخلاق بوو، بەڵام سینیكەكان ئاكار و ئەدگاری خۆیان دژی ڕەوت و شێوازی سوكراتی و لە سەر سووكایەتی كردن بە ژیان و نەریتی لە مێژینەی كۆمەڵگای ئەو سەردەمەی خۆیان بە كار دەهێنا و بە هیچ جۆرێك بەرگەی ئەوەیان نەدەگرت ژیانی سرووشتیان بە دەستی ژیانی شارستانیەوە ڕكێف بكرێت و سنوورەكانی بەرتەسك ببێتەوە. 
  دیووژێن، وەك یەكێكیتر لە سیما ناسراوەكانی ئەندیشەی سینیك، كە لە زۆربەی كتێبەكانی مێژووی فەلسەفەی گریكدا بۆ قسە كردن لە سەر سینیكەكان ئەو بە گووتەبێژ و دەم ڕاست و سەگی ئاسمانی 2بەرجەستەی ئەم ڕەوتە فەلسەفیە دەزانن، یەكێكی ترە لەو فەیلەسووف و بیرمەندانەی كە پتر لە مامۆستاكەی كاریگەری هەبووە لە سەر مسۆگەر كردن، ڕاست كردنەوە و تەخت كردنی ڕێگەی ناهەمواری بەردەم ئایدیا تێك دەرەكانیان و برەودان و كردەكی كردنەوەی هەرچی زیاتری پرەنسیپ و پتەو ڕاگرتنی ئیرادەیان بۆ جێبەجێ كردنی بۆچوونەكانیان. نموونەی ئەو كارانەی كە دیووژێن دەیكرد زۆرن و هێنانەوە ڕیزی هەموو كارەكانی ئەو و هاوڕێكانی نیە لە تاقەتی ئەم یادداشتەدا بەڵام دیووژێن ئەو كەسەیە كە؛ بە ڕۆژی ڕووناك بە مۆمێكەوە بە كۆڵان و شەقامەكانی شاردا دەگەڕا و دیگووت: بۆ مرۆڤێكی پاك و سادق دەگەڕێم3. دیووژێن كە ناوە دووهەمەكەی سوكراتی شێت یان ئەو سوكراتەی كە تووشی جنوون هاتووە، تووندترین هێرشی دەكردە سەر درۆ و تەزویر لە كولتووری گریكیدا و بە تاقە هێمای سینیكەكان بەناو بانگە و باڵی مەنفی و تووندڕەوی فەلسەفەی سوكرات بوو و لە ئاستی كەسایەتی و پێگەی فیكریشدا بە كاریكاتێری مامۆستای مامۆستاكەی (مەبەست سوكراتە)4 دادەنرا.


PM:09:11:16/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 625 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌