هەر كەسە و چاوی بڕیوەتە پارچەیەك لە مووسڵ

ئامادەكردن و وەرگێڕانی: خەسرەو ئەڵماسی

ئیشان تارور، كە پێشتر وەك سەرنووسەر بۆ گۆڤاری بەناوبانگی تایم كاری كردووە و لە ئێستادا لە سەر سیاسەتی دەرەوە بۆ واشینتن پۆست دەنووسێت، لە وتارێكدا لەژێر ناونیشانی (هەر كەسە و چاوی بڕیەوەتە پارچەیەك لە مووسڵ) باوەڕی وایە كاراكتەرە سەرەكییەكانی بەشدار لە شەڕی مووسڵ هەر یەكەو بۆ مەبەست و ئامانجی تایبەتی خۆی لەو شەڕەدا بەشدارە و ئاماژە بە داعش و حكوومەتی ناوەندی عێراق و كورد و تورك وەك لایەنە جیاوازەكانی ناو گۆڕەپانەكە دەكات و باسی لە بەرژەوەندییە جیاوازەكانی هەر یەكە لەو لایەنانە كردووە.
لە وتارەكەدا مووسڵ وەك گرینگترین شاری عێراق لە باكوور ئاماژەی پێدراوە و كۆنترۆڵكردنی مووسڵ لە هاوینی ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن چەكدارانی داعشەوە، وەك هێما و بەڵگەی شكستی حكوومەتی عێراقی هاتۆتە ئەژماركردن لە بنیادنانی عێراقێكی یەكگرتوو و سەقامگیر و لەهەمان كاتیشدا لەسەر ئەرزی واقیع، داعشی كردە خاوەن دەسەڵات لەسەر بەشێك لە خاكی عێراق كە دواتر خەلافەتی خۆی تێدا راگەیاند.
ئەم هێرشە بۆ سەر مووسڵ كە لەوانەیە بۆماوەیەكی زۆرتر لەوەی چاوەڕوان دەكرێت بخایەنێت وەك گەورەترین هێرشی هێزە ئەمنییەكانی عێراق پێناسە كراوە كە دوای رووخانی رێژیمی سەدام حسێن پێیان سپێردرابێت و بەڕای چاودێران سەرەڕای هەموو بەربەست و ئاڵۆزی و دژوارییەكانی بەردەم هەڵمەتەكە بەلام لە ئەنجامدا بە لەناوبردنی داعش كۆتایی پێدێت. ئاماژە بەوە دراوە كە هێزە عێراقییەكان كە لە قۆڵی باشوورەوە بەرەوە مووسڵ لە پێشرەوی دان، بە تەنیایی ناتوانن شارەكە رزگار بكەن. بۆیە لە ئۆپەراسیۆنەكەدا، هێزی پێشمەرگە لە قۆڵی رۆژهەڵاتی مووسڵەوە بەشدار دەبن و وەك كاریگەرترین هێزی سەر زەوی و هاوبەشی ویلایەتە یەكگرتووەكان ناویان هێنراوە.
ئەوەی لە وتارەكەدا وەك جێگەی نیگەرانی و بایەخ باسی لێوە كراوە ئەو كارەساتە مرۆییە یە كە لە قۆناغی دوای شەڕەكە بەڕای زۆرێك لە شارەزایان دێتە ئاراوە. بە بڕوای چاودێران، سەدان هەزار مرۆڤ گیانیان بە هۆی ئەو هێرشەوە له ناو شارەكەدا دەكەوێتە مەترسیەوە و دەكەونە بەر شاڵاوی دڕندایەتی و تۆڵەی چەكدارە توندڕەوەكانی داعش. پێشتر بینراوە كە داعش لە كاتی لە دەستدانی شار و گوندەكانی ژێر دەسەڵاتی لە عێراق و سووریا، ژمارەیەكی زۆری لە خەڵكی سیڤیلی ئەو دوو وڵاتە كوشتووە. ئەوەی وێنەی شەڕەكەی ئاڵۆزتر كردووە، دۆخی تێكەڵبوون و بەریەككەوتنی بەرژەوەندیی لایەنە جیاوازەكانی بەشداربووی شەڕەكەیە كە بە هۆی ژیۆپۆڵەتیكی ناوچەكە هاتۆتە ئاراوە.
داعش كە بە ئاسانی و لە ماوەیەكی كورتدا و لە ئەنجامی سیاسەتە هەڵەكانی حكوومەتی ناوەندی عێراق و ورەی نزمی سووپا دەستی بە سەر مووسڵدا گرت، بە ئاسانی ئامادە نییە واز لە شارەكە بهێنێت و چاوەڕێ دەكرێت خۆی بۆ شەڕێكی قورس ئامادە كردبێت. مووسڵ بۆ داعش گرینگییكەی تایبەتی هەیه: مووسڵ سەرچاوەی هێزە بۆ داعش و پایتەختی خیلافەتە خۆ-راگەیاندراوەكەیەتی. چەكدارانی داعش لە ماوەی دەسەڵاتیان لە شارەكەدا، هەوڵیان داوە هەرچی ئاسەواری مێژوویی و جیاوازی ئەتنی و ئایینی هەیە لە ناوی بەرن و سیمای خیلافەتێكی ئیسلامیی توندڕەوی پێ ببەخشن. خیلافەتێك كە تەنانەت سنوورەكانی نێوان عێراق و سووریای بەجێماو لە سەردەمی ئیستیعماریشی لەناوبرد و ناوچەیەكی گەورەی لە خاكی سووریاش وەك بەشێك لە خاكی خیلافەتەكەی راگەیاند. بۆیە چاودێران پێیان وایە شەڕەكە بۆ داعش وەك شەڕی مان و نەمان وایه ‌و بەهۆی بەكارهێنانی كۆمەڵێك تاكتیكی وەك دانانی تەڵە و تەقینەوەی یەكجار زۆر و هەروەها خۆكوژەكان لەلایەن رێكخراوی تیرۆریستی داعشەوە، پێشبینی دەكرێت خاوی و زەحمەتی زۆری پێوە دیار بێت.
بۆ حكوومەتی ناوەندی عێراق و سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتە، حەیدەر عەبادی، ئەم شەڕە وەك تاقیكردنەوەیەكی گەورە وایە كە وڵاتەكەی رووبەڕووی كارەسات دوای كارەسات بۆتەوە و گرتنەوەی مووسڵ بۆ حكوومەتی عێراق و هاوپەیمانەكانی وەك كۆتا دەرفەتی یەكخستنەوەی عێراقی پارچەپارچەكراو ئەژمار دەكرێت. بۆیە حكوومەتی عێراقی دەیەوێت بەو پەڕی توانایەوە و بە سوود وەرگرتن لە سووپا و پۆلیس و چەكدارەكانی عەشایەری سوننە و هەروەها میلیشیاكانی شیعە لەو شەڕەدا بەشداری بكات. بەڵام ئەوەی جێگەی نیگەرانییە بەشداری چەكدارەكانی شیعەی ناسراو بە حەشدی شەعبییە لە ئۆپەراسیۆنەكەدا. هۆكارەكانیش بۆ ئەوە دەگەڕێنەوە كە یەكەم دانیشتووانی سوننه بە چاوێكی رق و قێزەونەوە سەیری ئەو میلیشیایانە دەكەن و دووەم فەرماندە باڵاكانی حەشدی شەعبی لە لێدوانەكانیان دا سەبارەت بەو شەڕە، بە زمانێكی پڕ لە دەستەواژەی لایەنگری و جیاوازی تائیفی قسە دەكەن و بۆنی مەترسی دووبەرەكی نانەوە و پێكدادانی تائیفی لە بۆچوون و ئاخاوتنەكانیان دێت. بۆیە پێوسیتە هەموو لایەك ئەم مەترسییە بە هەند وەربگرن.
لە وتارەكەدا، هەروەها ئاماژە بە رۆڵی كاریگەری كورد و هێزی پێشمەرگە لە بەرەكانی پێشەوەی شەڕ دژی داعش كراوە و باسی لە ویست و حەزی كورد كردووە بۆ رزگاركردنی مووسڵ بە هاوبەشی لەگەڵ حكوومەتی عێراقی، بەڵام باس لەوەش كراوە كە ئامانجەكانی كورد لەو شەڕەدا وەك یەك نین لەگەڵ مەبەستەكانی حكوومەتی ناوەندی. كورد وەك عەڕەب لە خەمی یەكگرتوویی عێراقدا نییە و بۆ قۆناخی دوای شەڕەكە، بە دوای بەرژەندی و بەدیهێنانی خەونە لەمێژین و ئامانجە گەورەكەیەوەیەتی و ویستی كورد بۆ سەربەخویی و جیابوونەوە لە عێراق رۆژ بە رۆژ لە پەرەسەندندایە. لەگەڵ ئەوەشدا كورد لەباری مێژووییەوە بەشێك لە مووسڵ بە خاكی خۆی دەزانێت كە لە دەستووری عێراقیدا بە ناوچە كێشەلەسەرەكان پێناسەكراون. لەو ناوچانەشدا كە كورد لە دەوروبەری مووسڵ بە هی خۆی دەزانێت، چەندان كێڵگەی نەوتی تێدایە و كورد بە نیازە بە گرتنیان بیانخاتەوە سەر خاكی هەرێمی كوردستان. هەر سەبارەت بە بەشداری كورد لە شەڕەكەدا، نیگەرانییەكی دیكە بوونی هەیە: ئەویش سەبارەت بە بەشداری هێزەكانی پ ك ك. سەرەڕای ئەوەی هەر دوو وڵاتی ویلایەتە یەكگرتووەكان و توركیا، پ ك ك بە رێكخراوێكی تیرۆریستی دەزانن بەڵام هێزەكانی سەر بە پ ك ك توانیویانە لە پاشەكشەپێكردن بە چەكدارانی داعش لە عێراق و سوریا رۆڵیان هەبێت. بەڵام بەرپرسانی ئەمریكی لە ئاخاوتن و راگەیاندنەكانیاندا لەم ماوەیەدا، باس لەوە دەكەن بەشداری هێزەكانی پ ك ك لەو هەڵمەتەدا بۆ ئەوان قابیلی چاوپۆشی لێكردن نییە.
لایەنێكی دیكەی پێوەندیدار بە شەڕی كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ، توركیایە. توركیا بەو پەڕی توانای خۆیەوە هەوڵ دەدات هێزەكانی بەشداربن لە رزگاركردنی مووسڵ و لەهەمان كاتیشدا نەیشاردۆتەوە كە هەوڵ دەدات رێگە بە بەشدای هێزەكانی سەر بە پ ك ك نەدرێت بەشداری ئۆپەراسیۆنەكە بن. چەند یەكەیەكی سەر بە سوپای توركیا ماوەیەكی زۆرە لە باكووری عێراق جێگیر كراون و مەشق و راهێنانیان بەچەكدارانی سەربە عەشیرەكانی سوننە كردووە بۆئەوەی بەشداری شەڕی كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ بكەن. بەڵام پێدەچێت بەهۆی لێدوانەكانی كاربەدەستانی بەغداد كە داوایان لە توركیا كردبوو هێزەكانی لە عێراق بكشێنێتەوە، هێزەكانی توركیا تەنیا وەك هێزی پشتیوان دەور ببینن و بەشداری راستەوخۆی شەڕەكە نەكەن. مووسڵ گرینگییەكی مێژوویی بۆ توركیا هەیە؛ تەنانەت دوای شەڕی جیهانی یەكەم، توركیا هەوڵیدا مووسڵ و ناوچەكانی دیكەی باكووری عێراق بخاتەوە سەر خاكی وڵاتەكەی، بەڵام دەوڵەتانی رۆژئاوا ئەو هەوڵانەی توركیایان پووچەڵ كردەوە. ئێستاش بۆ توركیا گرینگە ئامادەیی هەبێت لە باكووری عێراق بۆئەوەی بتوانێت رادەی كاریگەری و هەژموونی خۆی لە ناوچەكە بەرزبكاتەوە و لانیكەم پێش بە گەشەسەندنی ناسیۆنالیزمی كوردی و بەهێزبوونی پ ك ك و هێزەكانی سەر بە پ ك ك بگرێت.

سەرچاوە: واشینگتۆن پۆست: https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/10/18/the-battle-for-mosul-how-almost-everyone-wants-a-piece-of-the-crucial-iraqi-city/


PM:08:45:16/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 641 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌