شانۆی سیاسی!

جەمشید بەهرامی

باسی شانۆی سیاسی لە نێو كۆڕ و كۆبوونەوە شانۆییەكاندا باسێكی موناقشە خولقێن و لە هەمان كاتیشدا سەرنجڕاكێش بووە؛ بەگشتی: هونەر لە سیاسەت جودایە (پێوەندی شانۆ و سیاسەت)، هونەرمەند ناتوانێت سیاسی بێت(شانۆكار و سیاسەت)، هونەر ئامرازێكە لە خزمەتی سیاسەتدا یان بەپێچەوانەوە سیاسەت ئامرازێكە لە خزمەتی هونەردا بۆ گەیشتن بە ئامانجە مرۆییەكان(شانۆ و سیاسەت) و... ئەمانە باسگەلێكی پرسیارورووژێنەربوون كە زۆرێك لە بیرمەندانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە.
ئەوەی كە بە دڵنیاییەوە دەتوانین باسی بكەین ئەمەیە كە شانۆ ژانرێكی هونەرییە كە هاوڕێ لەگەڵ هەموو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكاندا لە جووڵەدا بووە و ئەركی رۆشنگەری كۆمەڵگای لەئەستۆ گرتووە.
بە هۆی گرنگایەتی شانۆ، بەردەوام دەسەڵاتەكان لە هەوڵی ئەودا بوون كە شانۆ بخەنە ژێر ركێفی خۆیانەوە، ئەو بەرەوڕووبوونەوانە لەگەڵ شانۆ هەر لە سەردەمی یۆنانی كۆنەوە لە ئارادا بووە و تا هەنووكەش بەردەوام بووە، بۆ وێنە لە ساڵی ١٦٤٢ی زایینی، ٢٦ساڵ دوای مەرگی شكسپیر، شانۆی بەریتانیا لە لایەن پۆریتانەكانەوە قەدەغە كرا، جارێكی دیكە لە ساڵی ١٧٧٣ شانۆ لە لایەن كۆنگرەی شۆڕشی ئەمریكاوە قەدەغە كرا، جارێكی دیكەش لە ساڵی ١٩٤٤ لە دوایین ساڵەكانی شەڕی جیهانی دووهەم، لە ئاڵماندا شانۆ لە لایەن گۆبڵزەوە قەدەغە كرا (ئەمانە بەس نموونەگەلێك بوون).
روونتر لە مێژووی چۆنیەتی قەدەغە كردنی شانۆ بە درێژایی مێژوو لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە، شێوازی قەدەغە كردنەكانە؛ دەسەڵاتەكان پێیان وایە كە شانۆ ئامرازێكی لەبارە بۆ ئەوەی دەسەڵات ببێتە گاڵتەجاڕی خەڵك، یان بە واتایەكی دیكە شانۆ مەكۆیەكە كە لەوێوە دەكرێ بە باشی رەخنە لە دەسەڵاتی سیاسی بگیردرێت و دەرفەتێك بۆ خەڵك بە گشتی دەخولقێت كە لەوێوە ئاوڕ لە رەخنەگرتن لە دەسەڵاتی سیاسی بدەنەوە.
لە ساڵی ١٩٣٠دا ستالین بە بیانووی ئەوەی كە دەیهەوێت "ریالیزمی سۆسیالیستی" بكاتە جێگرەوەیەك بۆ "فۆرمالیزمی وردەبوورژوازی"، شانۆی شۆڕشگێڕانەی رووسیای هەڵوەشاندەوە، دواتر لە ئاڵماندا هیتلەر شانۆی خستە ژێر كۆنتڕۆڵ و ركێفی خۆیەوە.
هانا ئارێنت لە كۆمەڵە لێكۆڵینەوەگەلێك دەربارەی یاسا و دەسەڵاتی ملهوڕ، كۆمەڵێكی پرسی جیددی سەبارەت بە دەسەڵاتی یاسایی و دەسەڵاتی ملهوڕ لێكدەداتەوە. لەو لێكۆڵینەوانەدا ئارێنت ئیدەی ئانارشی لە ئاژاوە و بڕواكانی باكۆنین و ماركۆزە جیادەكاتەوە چونكوو پێی وایە هەموویان خەیاڵین.
هانا ئارێنت دیاردەی دەسەڵات و توندوتیژی وەك دوو دیاردەی نایەكانگیر و دژبەیەك دەبینێت و درووست ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە كە شانۆی سیاسی دەست دەنێتە سەری و تێمی سەرەكی زۆربەی شانۆ سیاسییەكان لێرەوە سەرچاوەی گرتووە.
یۆنانییەكان(سەردەمی یۆنانی كۆن) لەژێر سەردێڕی سیاسەتدا پرسگەلێكیان لە بەرچاو دەگرت كە پێوەندی بە هەموو لایەنەكانی ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگاەوە هەبووە.لە سەردەمی رۆمای كۆندا مەبەست لە "رۆزی پابڵیكا" ناوچەیەك بوو كە سیاسەت لەوێدا بەكردەوە دەگەیشت.(رۆزی پابڵیكا: لە زمانی لاتیندا بە مانای تەوەر و پرسی گشتی بووە، لێرەدا مەبەست دەسەڵاتێكە كە تێیدا دەسەڵات لە دەستی یەك كەسدا كۆنەبوەتەوە، بەلكوو لە خزمەتی هەموان و یان لانیكەم لە دەستی كەمینەیەكدا بێت).
دەكرێ توندوتیژی و ملهوڕی وەك هەڕەشە و دەستدرێژییەك ببینرێت كە دەسەڵاتدارانی ملهوڕ بەو هۆیەوە دەستدرێژیان دەكردە سەر هەرێمی كەسانێك كە "رۆزی پابڵیكا" ئەركی مسۆگەركردنی مافەكانیانی پێدەدان، ئەمە هەمان تەوەرە كە لە شانۆنامەكانی ئانتیگۆن، ریچاردی سێهەم، گالیلە و... بەرجەستە كراوەتەوە، توندوتیژی هەمان دەستدرێژییە و ئەم جۆرە دەستدرێژیەش لە ژێر نێوی خواستی زۆرینەی كۆمەڵگادا بە كردەوە دەگەیەت(شانۆی سیاسی لێرەدا ئەركی رۆشنگەری لە ئەستۆ دەبێت و ناهێڵێت كە دەسەڵات بە ناوی خواستی زۆرینەی كۆمەڵگاوە خەڵك بگەوجێنێت/ شانۆنامەی هاملێت و هەڵسەنگاندنی لەگەڵ سەردەمی ئیلیزابێت لە بریتانیادا).
شانۆی سیاسی نە لە ژێر كاریگەری دەسەڵاتی سیاسیدایە و نە لە ژێر كاریگەری بیری گشتی كۆمەڵگادایە، بە ئاوڕدانەوەیەك لە مێژووی شانۆی سیاسی بەرەوڕووی ئەم ئەزموونە تاڵە دەبینەوە كە كەڵك گرتنی ناڕەوا و دەستدرێژی بۆ شانۆ لە لایەن دەسەڵاتەوە گۆڕانكارییەكی ئەوتۆی بە سەردا نەهاتووە.
بێگومان تەوەری شانۆی سیاسی یەكێك لە دۆزینەوەكانی هەر سەردەمێكە! ئەوانەی كە شانۆی سیاسی و مێژووی شانۆی سیاسی دەناسن، دەبێت ئەمە لە خۆیان بپرسن، بۆچی شانۆی سیاسی یەكێك لە دۆزینەوەكانی هەر سەردەمێكە؟ دەبێت لە سەدەی هەژدە و نۆزدەدا بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە بگەڕێین.
لەو سەردەمەدا زانستی جوانیناسی هاتە ئاراوە و گەشەی كرد، باوم گارتن لە بناخەداڕێژەرانی ئەم زانستە دەڵێت: "سیاسەت چشتێكی پیسە و هونەر بە گشتی و شانۆ بە تایبەتی هیچ پێوەندییەكی بە سیاسەتەوە نییە". لە ساڵی ١٩٨٠دا نەوەی نوێ بۆ یەكەمین جار لە بەرامبەر ئەم جۆرە بیركردنەوەدا شڵەژان، بیرۆكەی باوم گارتن لە سەرم ئەم ئەساسەیە كە سیاسەت پرسێكی نامرۆڤانەیە لە كاتێكدا كە هونەر پرسێكی مرۆڤانەیە، واتە ئەم دوو پرسە دژایەتییان لەگەڵ یەكدا هەیە و لانیكەم نایەكانگیرن و ناتوانن لە یەك ئاراستەدا بەرەوپێشەوە بچن.
بە دڵنیاییەوە دەكرێ بڵێین كە زۆربەی شانۆكان بە شێوەیەك سیاسی بوون، تەنانەت بەرهەمەكانی سەردەمی یۆنانی كۆن. لە سەردەمەكانی دواتردا ، لە سەردەمی ئیلیزابێت لە بریتانیا ئەم پرسە واتە شانۆی سیاسی بە لووتكە دەگات(بە هۆی بەرهەمەكانی شكسیپر، بەناوبانگترین شانۆنامەنووسی هەموو سەردەمەكان).
تەنانەت یەك بەرهەمی شكسپیر بەدی ناكەرێت كە لەودا شكسپیر بە شێوەیەك بەرەوڕووی سیاسەت نەبووبێتەوە، ئەو جۆرەی كە مێژوو باسی دەكات شێوازی نووسینی شكسپیر ببووە باو، خەم و تراژدیای رۆمیۆ و ژوولیێت و هەروەها بەخێڵی كەسایەتی یاگۆ لە شانۆنامەی ئۆتێلۆدا سیاسییە: بەرهەمەكانی دیكەی شكسپیر كە لە بازنەی شانۆی سیاسیدان، بریتین لە: هاملێت، لیرشا، ژۆلیۆس سێزار، كریۆلان، ئانتۆنیۆس و كلۆیۆپاترا، تریۆلۆس و كریسیدا، تیمۆنی ئاتێن، رەشەبا، هانری هەشتەم.
هاملێت یەكێك لە شاكارەكانی شانۆنامەنووسی جیهانە و لانیكەم لە رۆژهەڵاتدا شكسپیر بەم بەرهەمەوە ناسراوە، ئایا هاملێت دەچێتە بازنە "شانۆی سیاسی"یەوە؟ چۆن دەبێ بە بەرهەمێكی سەركەوتوو نەناسرێت لە كاتێكدا زۆرتر لە هەموو بەرهەمەكانی دیكەی شكسپیر ناسراوە.
شكسپیر لە تراژدیای "هاملێت"دا لە هەوڵی ئەوەدا بووە كە لە زەختی بیری گشتی لە كۆمەڵگای ئەو سەردەمەی بریتانیا كەم بكاتەوە، هەر بۆیە سیاسەتی دەرەوەی كردوەتە ئامرازێك، لە تراژدیای "هاملێت"دا؛ شاژنی دانیماریك (گرترۆد)، خودی ئیلیزابێت شاژنی بریتانیایە واتە بە شێوازێكی زۆر باش كەسایەتی بەئاڵۆش و حەشەری "ئیلیزابێت"ی لە كەسایەتی "گرترۆد"دا بەرجەستە كردوەتەوە و دانیماریك، هەمان بریتانیایە و كەسایەتی تراژیكی هاملێتیش خودی نووسەرە كە لە ژێر زەختی ئەو بێ سەرەوبەرەییدا ئازار دەچێژێ.
ئیلیوت شاعیری ناسراوی بریتانیایی سەبارەت بەمە دەڵێت: هاملێت بەرهەمێكی ئاڵۆز و پڕ لە دڵەڕاوكێیە بەڵام شكسپیر لە بەرامبەر "ئەركی تایبەت"دا تووشی شكست بووە، بەڵام كامە "ئەرك"؟ لە نیشاندانی پێوەندی هاملێت لەگەڵ دایكیدا، چونكوو "گرنگترین پرسی سۆزداری و راچڵەكێنەر لەم شانۆنامەیەدا، هەستی كوڕێكە دەربارەی دایكە تاوانبارەكەی... لەمەی كە هاملێت بەرهەمێكی سیاسییە هیچ گومانێكی تێدا نییە. بەداخەوە مەجالی ئەوە نییە لەم بابەتەدا باس لە بەرهەمەكانی دیكەی شكسپیر بكەین.
رەوتی شانۆی سیاسی دواتریش درێژەی بە ژیانی داوە، لەم نێوانەدا لە سەدەی نۆزدەدا، یەكێك لە بەناوبانگترین نووسەرەكانی دیكە لە نۆروێژدا سەرهەڵدەدات، ئەویش كەسێك نییە جگە لە "هێنریك ئیبسن".
ئاوڕدانەوە لە ئیبسن و رەخنە و شرۆڤەی بەرهەمەكانی كاری هەر كەسێك نییە؛ ئیبسن ئاوڕی لە ئەفسانە و تراژدیا دایەوە و هەردووكیانی بەكارهێنا، بەڵام لەو سەردەمەدا لێوانلێو كردنی سێن لە شتە رەنگاوڕەنگەكان –درووست وەكوو خودی ژیان- بۆ هەموو كەسێك گرنگ بوو. ئەمانە چ پێوەندییەكیان بە شانۆی سیاسییەوە هەیە؟
شانۆنامەی "تارمایی"(١٨٨١) بەرهەمی ئیبسن كە قەدەغە كرابوو، لە ساڵی ١٨٩٠دا لە پرۆگرامی شانۆییدا گونجێندرا، ئەم شانۆیە سووچێك لە "ژیان" پیشان دەدا كە تا ئەو سەردەمە قەد لە بەرگی شانۆدا ئاوڕی لێنەدرابوویەوە، ئیفلیج بوون لە ژێر سەردێڕی نەخۆشینێكدا، شانۆی مرۆڤگەلێك كە ناچار بوون سەرەڕای تووشبوون بەم نەخۆشینەوە درێژە بە ژیان بدەن. بەڵام ئەم نەخۆشینە تەوەری سەرەكی ئیبسن نەبوو، بۆ ئیبسن نەخۆشین بیانوویەك بوو بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە پیاوێكی تاوانبار و جانی. ئیبسن لەم شانۆیەدا بە هیچ چەشنێك چارەنووس بە بەرپرسیار نازانێت بەڵكوو ئەخلاق بە بەرپرسیار دەزانێت و رەخنەی لێدەگرێت.
رەخنەی كۆمەڵایەتی ئیبسن هەمیشە سیاسییە، چونكوو ئەم رەخنەیە هۆشدارییەكە بۆ كۆمەڵگا لە بەرامبەر ئەخلاقی تاوانباردا. ئەمەی كە شانۆگەلێك لە كۆمەڵگایەكی دیاریكراو رەخنە ناگرن، خۆی ئاماژەیەكە بۆ شۆڕشگێڕانە بوونی ئەوان، ئەگەرچیش تەنانەت ئەم شۆڕشگێڕانەبوونە بە دواكەوتوو، ئانارشیستی یان نهیلیستی لەقەڵەم بدرێت.
لە مێژووی شانۆی سیاسیدا زۆرجار باس لە "كۆماری وایمار" كراوە، بۆ زۆر كەس كۆماری وایمار شۆڕشێكی لە دەستچووە، كۆمار و دێمۆكراسییەك كە دوای پانزدە ساڵ پێشكەشی هیتلەر و دارودەستەكەی كرا، لەو سەردەمەدا پێتەختی رایشی ئاڵمان (بێڕلین) تا ئەو رادەیە نائەمن بوو كە سەرۆكی حكوومەتی كاتیی بە هیچ چەشنێك رازی نەبوو لە بێڕلیندا "كۆنگرەی نەتەوەیی" بەڕێوە ببات، "فریدریش ئێبێرت" نوێنەرانی خەڵكی بۆ پەسەندكردنی "یاسای بنەڕەتی" نوێ بۆ شاری "وایمار" بانگهێشت كرد، كۆبوونەوەی "كۆنگرەی نەتەوەیی" لە "هۆڵی شانۆی نەتەوەیی" لە شاری "وایمار"دا بەڕێوەچوو و یاسای بنەڕەتی كۆماری نوێ لە باروودۆخی نالە بار و لە ململانێی هێزە سیاسییەكاندا پەسەندكرا.
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەمە یەكەم جارە كە یاسای بنەڕەتی وڵاتێك لە هۆڵێكی شانۆییدا پەسەند بكرێت. شانۆكارە شۆڕشگێڕەكان لە ساڵی ١٩١٠دا لە نێوان ئێكسپێرسیۆنیزم، ئەزموونە تەكنیكییەكان و هرووژمی سیاسییدا سەرگەردان و وەیلان بوون. ئەم رەوتە لە ئێكسپێرسیۆنیزمی ئاڵمانیدا بە ناكامی كۆتایی هات. دواتر لە ژێر زەختی نازیسمدا، ئیروین پیسكاتۆر و بێرتوولت برێشت بەم ئاكامە گەیشتن كە دەبێت لە شانۆدا گرنگایەتی بە سیاسەت بدرێت.
پیسكاتۆر و برێشت لە لایەن جوانیناسە ئایدیالیستەكانەوە بەرەوڕووی رەخنە توند بوونەوە، بەڵام ئەوان توانیان ئەو جۆرە بیركردنەوە كۆنە بە شێوەیەكی بنەڕەتی وەلانێن و وەك دامەزرێنەرانی شانۆی سیاسی(لەو سەردەمەدا) بە فەرمی ناسێندران. هەڵبەت پیسكاتۆر و برێشت ئافرێنەر و بەدیهێنەرانی شانۆی سیاسی نین، بەڵام قەد هەوڵەكانی ئەوان لەم پێوەندیەدا لە بیر ناكرێت.
برێشت و پیسكاتۆر لاپەڕەیەكی نوێیان لە مێژووی شانۆی سیاسیدا هەڵدایەوە، ئەم لاپەرە نوێیە لە گۆشەنیگایەكی تایبەتەوە پێوەندییەكانی نێوان سیاسەت و شانۆ لە رەوتی شانۆی سیاسیدا روون دەكاتەوە.
بۆ پیسكاتۆر شانۆ پاڕلەمان و بینەرانی شانۆش یاسادانەر بوون، لەم پاڕلەمانەدا پرسە گرنیگ و شوێندانەر و گشتییەكان بە شێوەیەكی بینراو پیشان دەدران. لە جێی وتاربێژیی نوێنەرێكی پاڕلەمان سەبارەت بە دۆخێكی نالەبار، كۆپی هونەرمەندانەی ئەو باروودۆخە دەخرایە بەر دیدی بینەران؛ بۆ شانۆكاران ئەرك بوو دەرفەتی ئەوە بدرێت بە بینەر تاكوو لە رێگای دیمەن و دروشمەكانەوە بینەر بتوانێت بە بڕیارێكی سیاسی تایبەت بگات.

ژێدەر:
- پیسكاتۆر، اروین: تئاتر سیاسی، ترجمەی فرهودی،سعید، نشر قگرە، چاپ اول ١٣٨١
- ملشینگر، زیگفرید: تاریخ تئاتر سیاسی، جلد ١و٢، ترجمەی فرهودی،سعید، نشر سروش، چاپ دوم ١٣٧٧
- اونز، جیمز: تئاتر تجربی از استانیسلاوسكی تا پیتر بروك، ترجمەی اسلامیە، مصگفی، نشر سروش، چاپ سوم ١٣٨٢
- براكت، اسكار.ك: تاریخ تئاتر جهان، جلد سوم، ترجمەی هوشنگ ێ‌زادی ور، نشر مروارید، چاپ سوم ١٣٨٠


PM:08:17:16/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 667 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌