دۆخی ژنان و گرفتەكانیان لە ئێران و كوردستان

وتووێژ لەگەڵ، كانی-مەریوان ، سەبارەت بە دۆخی ژنان و گرفتەكانیان لە ئێران و كوردستان بەبۆنەی ڕۆژی ٢٥ی نوامبەر

سازدانی: هانی ئیبراهیمی

لە ٢٥ی نوامبەری سالی ١٩٦٠ی میلادی بەرانبەر بە ٤ی سرماوزی ١٣٣٩ی هەتاوی لە ولاتی كوماری دومێنیكەن خوشكانی (میرابال) بە تاوانی سیاسی لەلایەن دەسەلاتی ئە ولاتە دوای ئازار و ئشكنجە كوژران و گیانیان لە دەست دا. بەداخەوە دوای ٢١ ساڵ لەو كارەساتە لەسەر داوای كومەلیك لە ژنانی ئازادیخواز كە لەسالی ١٩٨١ بەرزبووە،  واتە سالی ١٣٦٠ بو محكومكردنی كوشتنی  خوشكانی (میرابال) لە ئاكامدا لەسالی ١٩٩٩ی میلادی و ١٣٧٨ی هەتاوی كە ٣٩ ساڵی لێگوزەراوە كە بێگومان دەیان و سەدان و هەزاران جنایتی لەو چەشنە لە دونیا ڕوویداوە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان ئەو ڕۆژیان وەك قەدغەكردنی تندوتیژی دژ بە ژنان دیاریكرد. 
دوای ٣٩ ساڵ لە كوشتن و ئەزیت و ئازاری ژنان ئەویش بە دروشم كە هەنگاوی  ئیجابی بو هەڵنەگیراوە ناكرێت بە كردار بەر بە تندوتیژە ژنان بگیرێت دیاریكردنی ڕۆژی توندووتیژی دژ بە ژن چ مانایكی هەیە كە تاونباران بە سزای خویان نەگەن. بۆیە دروشمی زەرق و بەرق و دوور لە هنگاوی ئیجابی بێ مانایە. دەبینین بەپیچەوانەی ناوەروكی ئەو پیماننامە لە سەدی ٢١دا ژنان وەكوو نیوی كۆمەڵگا لە كەمترین مافی ئینسانی بێبەرین بەردوام چ لەناو خیزان و چ لەناو كۆمەڵگادا لەگەل توندووتیژی و سوكایتیدا ڕووبەڕوون. كەمترین مافی ئینسانی بو ژنان لە زوربەی ولاتانی دنیا بەڕسمی نەناسراوە. مافی هەڵبژاردنی هاوسەر، مافی كاركردن لەدەروی ماڵ، مافی جیابوونەوە لە ژیانی زورەمەلی، مافی خوێندن، مافی ئازادبوون لە هەڵبژاردنی جەل و بەرگ و هتد لە ژنان زەوتكراوە.
كوشتنی ژن لەژێرناوی شەرف سەر برزییە؛ ئەزیت و ئازار لە ناو خیزان ئاساییە، هیچ سەزایك نایانگریتەوە. سەرەڕای هەموو ئەم بێڕێزیانەی كە بە ژنان دەكرێت بە شایەدی مێژوو ئەوە ژنان بوون پشتی پیاویان گرتووە و لە ڕۆژانی تەنگانە فریادڕەسی پیاوان بوون. ناگەڕێمەوە بو مێژوویەكی دوور و درێژ لەسەرتای سەرهەڵدانی شۆڕشی گەلانی ئیراندا ژنان توانیان زۆریك لە سوننەتەكان و بیر و باوەڕی كۆنەپەرستانەی ئایینی، كە داوینی كۆمەڵگایان گرتبوو بشكێنن بەسەرسونەتی كۆنەپەرستی زاڵ بەن شان بەشانی پیاوان هاتەنە ناو میدان و بۆ مێژوو بەرگێكیان توماریان كرد كە ژنان نیوەی كۆمەڵگان و هیچ جیاوازییان لەگەل پیاواندا نییە و دەتوانەن داواكاری مافی ڕەوا و بەرحەقی ئینسانیی خویان بن و هیچ كۆسپ و لەمپەرێك ناتوانیت ڕێگر بێت بۆ ئەم پێشڕەویە.
هەرلەم ڕێگایەشدا زۆرێك لە ژنانی تێكۆشەر لە ڕیزەكانی كۆمەڵە كە یەكەم ‌حیزب بوو ژنانی هێنایە ناو جەرگەی خەبات و گیانی پیرۆزیان بەختكرد و درێژەی ڕێگایان بە ڕێرەوانی  ڕاستەقینەی ئەم  ڕێبازە سپارد.
لە سەرهەڵدانی شەڕی داعشدا خوراگری برخودانی ژنان بووتە باس و شرۆڤەی ڕۆژی میدیاكانی دونیا و ستایشی ژنانی كورد دەكریت. جا بۆیە جێگای خۆیەتی لە یادكردنەوی ٢٥ی نوامبەری ئیمساڵدا بین و با هەموان دەست لە درووشم هەڵگرین و هەنگاوی ئیجابی بۆ توندووتیژی دژ بە ژنان هەڵبگرین؛ هەر لە نزیكترین شوێن، واتە ناو خێزانەوە دەست پێبكەین و ڕێز لە كرامتی ئینسانیی ژنان بگرین و وەكوو نیوەی كۆمەڵگا چاویان لێ بكەین. 

پرسیار: كاریگەری كولتوور و سونتەكونەكان لەسەر گەشە و پێشكەوتنی ژنان چییە؟
وڵام: بەڕای من زۆر شت هەن  كە بەربەستن لەسەر رێگای گەشەكردنی ژنان. تۆكە وەك زایەفە ناسراویت داوینی خۆت دوژمنتە و دەیان دەستەواژەی تری لەم چەشنە لە كۆمەڵگادا دەدرێتە پاڵت. بە كوڕی ماڵەكە دەڵێن تۆ شوانی دەبێت ئاگاداری خوشكەكانت بیت. زۆرجاریش لەلایەن برای بچووكەوە، كە تەمەنی نەگیشتووتە ١٠ ساڵان خوشكی گەورەتر لەخۆی ئەزیەت دەكات و بەردەوام دیخاتە ژێر چاوەدێر و لێپرسینەوە و ئازاری دەدات. پیاوان بە هۆكاری ئەوەی كوڕیان نییە دوای چەندین كچ خۆی بە وجاخكوێر دەزانێت و جاری واش هەیە دەست دەداتە هێنانی ژنی و دووهەم و سێهەم و... هەموو خەڵك دۆعای بۆ ئەكات بەشكەم خوای گەورە رەحمی پێبكات و شوانێك بە خوشكەكانی بدات و وەجاخی ڕۆشن ڕاگرێت. لە كاتی لە دایكبوونیدا مەراسمی جێژن و هەڵپەڕكێی بۆ دەگرن. ژنان لە منداڵیدا لە كەمترین مافی ئینسانی بێەبەشن ئاخۆ لە گەورە ساڵیدا چ داهاتوویەك چاوەڕوانیان دەكات. هەر بەپێی ئەم كولتوورە كە داوینی كۆمەڵگای گەرتووە حەقی خویندن و گەشەكردنیان لێزەوتكراوە. هەرچەند بەڕادەیەك ئەم گوشارانە كەم بوونەتەوە بەڵام ئەوە بۆ مانایە نییە بەتەواوی ریشەكێش كرابیت. سەرەتای مافی هەر ئینسانێك خوێندنە جا ئەگەر كۆمەڵگا ئەو مافە سەرەتاییەی لێزەوت بكات ئیتەر كێ دەتوانێت مافی هاوسەرگیری و كاركردن لەدەرەوەی ماڵ و هتد هەبێت. لە دۆخێكدا كە بەردەوام خەت و نیشانت بۆ دەكێشرێت  و ئەمر و نەهیت پێدكرەێت ڕێك وەكوو زیندانیەك وایت كە بە كەیفی خۆت هەڵسووكەوت ناكەیت.

پرسیار: ئایین ودەسەڵات لە كۆماری ئیسلامیدا تا چەندە كاریگەر بووە لەسەر پرسی ژنان بەگشتی؟ 
وەلام: لە وڵاتێكدا كە بنەماكەی لەسەر ئیسلام دامەزرابێت چ باسیك هەیە بۆ پرس و چارەسەری پرسی ژن؟ كوماری ئیسلامیش لە ناوەرۆكی ڕاستەقینەی خۆیدا ڕوون و ئاشكرایە كە پەرەپێدەری یاسای ئیسلامییە و كەمترین بایەخێك بۆ ژن دانانێت و داینەناوە؛ پیاو بە درهێنەری نان دانراوە بۆیە ئەركی ژن ئەویە كە لە خزمت پیاودا بێت  وملكەچی جێبەجێكردنی فەرمان و دستووراتی پیاو بیت و بە ویستی ئەوان هەڵسوكەوت بكات. كولتووری پیاومەزنی تا ئەو كاتە دەوامی هەیە و گەشە دەستێنێت كە ژن وابەستە و موحتاجی پیاو بێت. دەسەڵاتیش كە لە ئیسلام سەرچاوەی گرتووە پاساوی خۆی هەیە بۆ ڕێگری لە ژنان لە سەدی ٢١ دا. هێشتا ژن مافی ئەوەی نییە تماشای فوتباڵی پیاوان بكات. لە وڵاتێكدا كە تێكەڵ بە دواكەوتووترین ئایینی سەردمە و ئاوێتەیە لەگەڵ هەموو دژایەتیەك بەرامبەر بە ژن.

پرسیار: سیستەمی پەروردەی كۆماری ئیسلامی چەندە لەمپەرە لەبەردەم گەشەی ژناندا؟
وڵام: منداڵ كە یەكمجار دەچێتە مەكتەب لەگەڵ كتێبێك ڕووبەڕوو دەبێتەوە كە هەموو شتێكی بۆ دواڕۆژی دیاریكردووە: بابا ێ‌ب داد، بابا نان داد، سكینە خیاتی میكند، مادر در ێ‌شپزخانە كار میكند.
ئیتر ئەو كچە كە داهاتوی بۆ دیاریكراوە ناتوانیت دەستی هەبێت لە گۆڕینی ئەم نەریتەدا. كچ و كوڕ تا كۆتایی دواناوەندی لەیەك جیان و پێكەوە ناچنە مەكتەب بۆیە لە بواری ڕۆحی ئامادەیی باشیان نییە لە زانكوكاندا پێكەوە دەرس بخوێنن و پەیوەندیان لەگەل هاوپۆلە كۆڕەكانیاندا پەیوەندیەكی نۆرماتیڤ و ئاسایی نیە. كەواتە، كاتیك لە  مەكتەب كچ و كوڕ لەیەكتر جیان  ئەوە لە دەرەوەی چوارچێوەی مدرسە، واتە لە ناوەندە فرهنگی و ئەنجومەنەكاندا كۆدبنەوە و كاری هاوبەش بەڕێوەدەبەن و دەیان كۆڕ و كۆمەڵی ناڕەزایەتی ساز دەكەن و خۆیان بۆ بەرپەرچدانەوەیان ئامادە دەكەن. 
مەحدودكردنی كچ و كوڕ بووتە ئاستەنگێكی گەورە لەسەر گەشەی ژنان و پێگەیشتنیان لە بوارە جۆراوجۆرەكاندا. لێرەوە، لێكەوتنەی ئەم مەحدوودكردنەوە وا لە كوڕان دەكات لەسەر ڕێگای كچان لە مدرسە ئاستەنگ درووست بكەن و هەر بەم بۆنەشەوە بەشێكی زۆر لە كچان لە خویندن لەلایەن بنەماڵەوە، كە هەست بە ئەمنیتی كچەكانیان ناكەن دەست لە خویندن هەڵ دەگرن یان بە زۆر و دوور لە ویستی خۆیان ناچاریان دەكەن بەوەی كە لە خوێندن دوور بكەونەوە و لە ماڵەوە قەتیسیان دەكەن.
لایەنێكی دیكە بۆ دواكەوتنی كچان لە خوێندن نەبونی مدرسەی ناوندی و دواناوندیە لە دێهاتەكاندا و ئەمە وایكردوە كە زۆربەی كچانی دێ و لادێكان تنها پلەی سەرتایی تێپەڕبكەن و بەشێوەیەكی ئۆتۆماتیكی لە خوێندن بێبەری بەن. كەواتە، ئەگەر ئینسان لە خوێندن بێبەش بێت چەوساندنەوەی دواكەوتنی زۆر ئاسانە.

پرسیار: سیستمی قەزایی رژیم چۆن مامەڵە لەگەڵ مافەكانی ژناندا دەكات؟
وڵام: هەر وەك پەروەردی، سیستمی قەزاییش لەسەر فیكری ئایینی ئیسلامی شیعەی ١٢ ئیمامی دامەزراوە و پێڕەو دەكرێت. پاڕلێمانی ئیران بە ئاشكەرا دەنگی بەچەندژنی یان فرەژنی داوە كە پیاو لەم ڕێگەیەوە بەڕاحەتی دەتوانیت زیاتر لە ژنیكی هەبێت بەبێ ئەوەی ڕەزایەتی ژنەكەی خۆی  پێویست بێت. سیستمی قەزایی ڕێگری ناكات و ئیجازەی بەو پیاوانە داوە ئەگەر توانای ماڵیان هەبێت دەتوانن چەند ژنیان هەبێت.
 لێرەوە، ژن بەڕاحەتی زوڵمی لێ دەچێت و لێی دەدرێت و دەست و لاقی ئەشكێندرێت و ناوچاوی شین دەكرێتەوە و زێراب و ئەسید بەسەر و چاویدا دەكرێت بەبێ ئەوەی كەس بۆی هەبێت شتێك بڵێت و دژی ئەم بێدادیە بوەستێتەوە و سیستم خۆشی لەڕێگەی سزانەدان و خۆگێلكردن لە تاوانباران بەجۆرێك دەستی هەیە لە ئەنجامدانی ئەم چەشنە كارە قێزەونانەدا و كەسیش بەسزای تاوانەكانی لەم سیستمەدا ناگات. لە سیستمی قەزایی ئێران و كۆماری ئیسلامیدا ٢ ژن بە یەك شایەد حەساب دەكرێت،٢ خوشك بە ئەندازەی برایەك لە سەروەت و سامانی باوكدا بەشدارە. ئەم نموونانە دەرخەری ئەوەن كە سیستم بە چ شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ ژناندا دەكات و بە چ شێوەیەك لەگەڵیاندا ڕووبەڕوو دەبێتەوە و ڕێگاكانی سەركوتكردن و چەوساندنەەیان چۆنە و چۆنیش لە كۆمەڵگادا كار دەكەن. 

پرسیار: شیوازی جۆراوجۆرەكانی سەركوت لە دژی ژنان لە ئێران چین؟
وڵام: سیستمیك كە لەسەر ئایین و باوەڕ بە پیاومەزەنی ڕاوەستابێت و دامەزرابێت گومانی تیا نیە سیستمێكی ترسناك و تۆقێنەرە و لەناو وەها سیستمێكدا ژنان ناتوانن ئاسوودە بن و ژیانێكی بەختەوەرانەیان هەبێت و لەم ڕێگەوە بە مافەكانیان بكەن و پێداگری لەسەر خواست و ویستە بەرحەقەكانیان بكەن. لەم وڵاتەی كە من ئێستا تیایدا دەژیم (ئێران) بە درێژایی تەمەنی كۆماری ئیسلامی ژن نەیتوانیوە ببێتە بەرپرسی ناوەندێكی دەوڵەتیی وەك فەرماندار، بەخشدار و باقی ناوەندەكانی دیكەی ئەم سیستمە. سەرەڕای بوونی ژنی باش و توانا چاویان بەرایی نادات لە ژن كەڵك وەربگرن و تواناكانیان بخەنە كار بۆ بیناكردن و درووستكردنەوەی ئەو كۆمەڵكایە بەهەر دوودەستی ژنان و پیاوانی ئازادیخوازەوە. ڕووی پێچەوانەی ئەمەش بێگومان چەوساندنەوە و سەركوتی ژنانە وەك هەمیشە و ڕێگەنەدانە بە دەركەوتن و وەلانانی تواناكانیان.
بەم پێیە، ژنی كورد بە دوو شێواز یان هۆكار زوڵمی لێدەكرێت كە بریتیە لە: هۆكاری یەكەم، ژنبوون و هۆكاری دووهەم، كوردبوون.
لە كۆتاییدا هیواخوازم ٢٥ی نوامبەری ئەم ساڵ ببێتە هەوێنێك بۆ ئەو پیاوانەی كە خۆیان بە مودافع و بەرگریكاری مافی ژنان دەزانن لە چوارچێوی دروشم بێنەدەرەوە و هەنگاوی ئیجابی هەڵبگەرن، با چیتر لەمە زیاتر درۆ لەگەڵ خۆمان و دەورووبەرماندا نەكەین و ڕاستگۆ بین لە خەبات و خۆڕاگری و بەرگری لە مافە بەرحەقە پێشێلكراوە لەمێژینەكانی ژنان بەگشتی و ژنانی كوردستان بەتایبەتی.


AM:12:19:10/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 303 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌