خەسارناسی مادەی هۆشبەر و لەشفرۆشی ژنان

شەیدا ئەمینی 

و: لیمۆ بایەزیدزادە

دەرووناسان لەسەر ئەو باوەڕەن گیرۆدەبوون بە مادەسڕكەرەكان بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ دژكردەوە و وڵامێكە ڕووخێنەر لە ئاست ئەو ئاكارە چاوەڕوانەكراوە دەروونی و دەرەكیەكان كە بەم شێوەیە كەسەكە هەوڵ دەدات ئازار و كێشە دەروونییەكانی خۆی وەكوو: پەشۆكاوی، خەمۆكی، دڵەڕاوكێ، بێچارەیی و بێبەشیەكانی خۆی كە لە كۆمەڵگادا  تووشی هاتووە كەمكاتەوە یان ئەوەی كە بەشێوەی كاتی چارەسەریان بكات، كە ئەمە شێوازێكی نادرووستە بە مەبەستی هەڵاتن لەو راستیانەی كە بوونیان هەیە. لەڕاستیدا كەسی گیرۆدەبوو وەكوو كەسانی تر مرۆڤێكن كە پێویستیان هەیە بەوەی كە  خۆشەویستی بكەن و خۆشیان بوێن ئەویش دەیهەوێت موحبەت بكات و موحیبەتی پێبكەن؛ دەیهەویت بوونی بۆ كەسانی دیكە بەسوود و كاریگەر بێت و هەروەها بوونی كەسانی دیكەش بۆ ئەو بەسوود و كاریگەر بێت. لەئاكامدا هەستی دەروونی داوای لێدەكات كە دەبێت ئاڵوگۆڕێك بەسەر خۆیدا بێنێت، گۆڕانێك كە ڕزگاری بكات لەهەموو ئەو كێشە و نەهامەتیانە و لەپێوەند لەگەڵ خۆی و ئەو كۆمەڵگایەی ژیانی تێدا دەكات ئەرك و ئەستۆی خۆی بگرێت. ئەگەر چی بەداخەوە بەهۆی كێشە و لادانی بنەماڵەیی و كۆمەڵایەتی و هەروەها نەبوونی سیستەمێكی بارهێنانی رێك و پێك كەسكە بەربەبەرە لەڕێگەی راستەقینەی خۆی دووردەكەوێتەوە و بە هەڵبژاردنی شێوە و پێوەری نادرووست و رووخێنەر لەگەل خۆی و كۆمەڵگاكەی بێگانە دەبێت و ئەو هەڵاتن و دووركەوتنەوە لەخۆی هانیدەدات لە سووچی ماڵدا خۆی قەتیس بكات و چاوی خۆی بەڕووی راستێكاندا ببەستێت.

جێگای باسە كە ئیعتاد وڵامێكی فیزۆلۆژیكی جەستەیە بۆ بەكارهێنانی بەردەوامی مادە سڕكەرەكان. ئەم هۆگربوونە لەلایەك دەبێتە هۆی ئاسوودەی و ئارامی كاتیی و جارجارێكیش هاندەر و شادی هێنەرە بۆ كەسی گیرۆدەبوو و لەلایەكی دیكەوە دوای تەواوبوونی ئەم كاریگەریانە دەبێتە هۆی بەدواداچوونی سەرلەنوێی كەسەكە بۆ دۆزینەوەی مادەی سڕكەر و بە بەردەوامی هۆگر دەبێت بەمادەسركەرەكان. لەوەها حاڵەتێكدا كەسەكە هەم لە بواری جەستەیی و هەم لە بواری رەوانیەوە دەبێتە هۆگری مادەسڕكەرەكان و ناچارە كە بەرەبەبەرە رێژەی ئەو مادەسەركەرەی كە پێویستێتی  رێژەكەی زیاد بكات، بەڵام بێخەبەر لەوەی كە ژنانیش وەكوو زۆربەی چێن وتوێژە جواوجۆرەكانی كۆمەڵگا بەهۆكاری جواوجۆر تووشی ئەم دیاردە دەبن.

لەساڵانی زۆر پێشووتردا بازاری مادەسڕكەرەكان تەنیا دەیتوانی گرووپێكی بچووك لە ژنان لەخۆبگرێت لەكاتێكدا ئەمرۆ ئەم بازارە بەهۆی بوونی مادەی سڕكەری نوێ توانیوێتی ژنانێكی زۆرتر بخاتە بازنەی خۆیەوە. لەڕابردوودا بۆ قاچاخچیەكان دەستڕاگەیشتن بە ژنان دژوارتر لەمرۆ بوو لەبەر ئەوەی ئەوان زۆرتر لە ماڵەوە بوون، هەروەها مادەی سڕكەر بوونی نەبوو كە ژنان بتوانن بەئاسانی كەڵكی لێوەربگرن. بۆ وێنە ئەگەر ژنێك دەیویست تریاك بەكاربێنێت تەوەزەل باردەهات و لەكاری ماڵەوە دوادەكەوت و دەوروبەریەكانی زووبە ئاكارەكەیان دەزانی بەڵام  ئێستا مادەی سڕكەری نوێ بوونی هەیە كە دەتوانێت ئەو ژنانەی كە لە كۆمەڵگادا چالاكن گیرۆدە بكات و بە رووكەش چالاك و هەڵسوور نیشانیان بدات. 

بەڵام دەبێ بیسەلمێنین كە ژنان لە سەرەكیترین قوربانیانی زۆرێك لە خەسار و لادانە كۆمەڵایەتێكانن و یەك لەوانەش  ئیعتیادە. ئامارە نوێیەكان باس لەڕێژەی (نۆ بە یەك) دەكەن، واتە لەهەر دە گیرۆدەبوو یەكیان ژنە، بەڵام ئەم رێژەیە روولە زیادبوونە. هەرچەند كاتێكی زۆری ماوە كە رێژی ژنانی گیرۆدەبوو بە مادەسڕكەرەكان لەگەڵ پیاوان هاوسەنگی بكات لەبەر ئەوی كە هێشتا دۆخی ئەم دوو رەگەزە لە كۆمەڵگادا جیاوازە، بەڵام چارەسەری بۆ ژنی گیرۆدەبوو زۆر دژوارە چونكوو ژنێك كە گیرۆدەی مادەسڕكەرەكان دەبێت دەستبەجێ هەموو پردەكانی پشت سەری خۆی دەرووخێنێت؛ ئەو بۆ وەدەستخستنی نرخی كرینی مادەسڕكەرەكە ئامادەیە دەستبداتە هەموو كارێك بەبێ لەبەرچاوگرتنی دۆخی بنەماڵە، یاسا و تەنانەت لایەنی ئەخلاقی خۆشی لەبەرچاوناگرێت  لەحاڵێكدا ئەم بابەتە لەنێو پیاواندا كەمترە و بەشێوازی جیاوازتر دەبینرێت.

بەپێی قسەی بەرپرسانی بەندیخانەكانی ئێران، لە ئێستادا نیزیك بە شەست لە سەدی بەندكراوانی ژن لە پێوەند بە گیرۆدەبوون بە مادەسڕكەرەكانەوە لە گرتووخانەكاندان كە بەپێی قسەی ئەم بەرپرسانە ئەم رێژەیە لەم ساڵانەی دوایدا روولە زیادبوونە. بەڵام هۆكاری ئەوەی كە  ژنانی ئێران رۆژ بە رۆژ زیاتر مەیلیان بەرەو مادە سڕكەرەكان دەچێت چیە؟ و هۆكاری سەرەكی گیرۆدەبوون لەنێو ژناندا چییە؟   

یەكێك لە هۆكارەكانی ئیعتیاد لە ژناندا پەرەنەسەندی شارەزایی و پسپۆری پێویست بۆ سەركەوتن لە ژیاندایە. نەبوونی توانایی تاكەكەسی پێویست بۆ وەدەستخستنی جێگە و پێگەی پیشەیش یەكێك لە هۆكارەكانە كە ژنان رووبكەنە مادەسركەرەكان و تووشی ئیعتیاد بن. هەست بەدۆراوبوون لە بەربەرەكانێ پیشەیەكان و بەدوای ئەودا هەستكردن بە بێتوانابوون لە گەیشتن بە سەركەوتن، هەست بە نائەمنیكردن، نایەكسان زانینیی سیستەمی كۆمەڵایەتی، هەستكردن بە توورەیی و بێمتمانەیی لەماڵ، شوێنی كار و قوتابخانە و... هەموو ئەمانە هەم هۆكارن و هەم كاریگەرن  لە مەیلی ژنان بەرەو گیرۆدەبوون بە مادەسركەرەكان.

كێشە رۆحی و دەروونیش لە رووتێكردنی ژنان بە ئیعتیاد و مادەسركەرەكاندا كاریگەرن. ژنانی مۆعتاد لە بەراورد لەگەڵ ژنانی دیكە بابەت و كێشەی دەروونی زۆرتریان هەیە. دیاریكراوە كە كێشەی خەمۆكی یان دڵەراوكێ بەربلاوترین نەخۆشییە لەلای ژنانی گیرۆدەبوو بە مادەسركەرەكانە. خۆێندنەوەكان نیشانیداوە كەهەڵسوكەوتەكانی وەكوو: خۆكوژی، باوەربەخۆنەبوون و لاوازبوون لەئاست كێشەكان لە ژنانی گیرۆدەبوودا زۆر زۆرترە لە كەسانیتر و تەنانەت زۆرێك لە ژنانی دیكەنتووشی كێشەی گەرانەوی خەمۆكی دەبن. توندووتیژی لەلایەن پیاوانی بنەماڵەوە بەشێوازی جۆراوجۆر لە هۆكارە زۆرەكانی دیكەی رووتێكردنی ژنانە لە بەكارهێنانی مادە سڕكەرەكان و  هەروەها نەبوونی سیستەمیكی رێك و پێكی دەسەڵاتدار.



PM:07:47:09/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 442 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌