فێمێنیزم لە كوردستان

فەرانەك ئەڵماسی

فێمێنیزم وەك بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی بەسەرجەم ئەو چالاكی و كردەوە سیاسی و كۆمەڵایەتییانە دەوترێت كە بە مەبەستی گەیشتن بە مافی یەكسانی ژن و پیاو ئەنجام دەدرێت. بۆ تیگەیشتن لەم چەمكە و دووركەوتنەوە لە هەرچەشنە خراپ تێگەیشتنێك لە بەكارهێنانی پێویستە باس لەو بەستێنە مێژووییە بكەین كە بووە بەهۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی فمینیزم وەك بزووتنەوەیەكی رزگاریخواز و یەكسانیخواز. 
بزووتنەوەی ڕۆشەنگەری لە ئۆرووپا بەشكێكی زۆر لە ڕوانینەكانی بۆ كۆمەڵگای گۆڕی. لەم ناوەدا ژنانیش بیریان لەوە كردەوە كە دەبێت و دەكرێت ئەوانیش لەم دونیا نوێیەدا جێگەیەكیان ببێت. لەشەپۆلی یەكەمی فێمێنیزمدا كە لە ساڵی "1848"ەوە دەستیپێكرد و تا ساڵی"1920"بەردەوام بوو، ژنانیش هەوڵەكانی خۆیانیان لەچەند بۆاردا چڕكردبووەوە، لەوانە: ئازادی لە پۆشش، ڕێفۆرم(اصلاحات) و گۆڕان لە قانوونی وڵاتان و نەهێشتنی هەڵاواردنی جنسیەتی بەپێی یاسا، ڕێفۆرمی سیاسی، رەخنەگرتن لەچوارچێوەی نەریتی بنەماڵە و هەوڵدان بۆ گۆڕینی نۆرم و رەفتارە باوەكانی ناو بنەماڵە و جێگیركردنی جۆرێكی دیكە لە رەفتار و هەڵسووكەوت كە ژنان تێدا مافی یەكسانیان هەبێت. بەڵام بەرەبەرە و بەپێی گوزەری زەمان و گۆڕانە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان ژنانیش گۆڕان لە خواست و داخوازیەكانیاندا هاتە پێشەوە و بەشێوەیەكی ڕادیكاڵتر لە كۆمەڵگا دەركەوتن و چ لەباری تیۆری و چ لەباری پراكتیكیەوە هەوڵیاندا بۆ گەیشتن بە خواستەكانی خۆیان. سەرجەم ئەم هەوڵانەش، لە چوارچێویەكی گشتیدا  لەگەڵ ئەوەی هەوڵە بۆ نەهێشتنی هەڵاواردنی جنسییەتی، هەوڵدانە بۆ درووستكردنی كۆمەڵگایەكی یەكسان و لە ئێستادا فێمێنیستەكان لە پێشەوەی سەرجەم بزووتنەوە رزگارێخوازیەكانەوەن و پێش ئاهەنگ و پێشەنگی یەكسانی خۆازین لە دوونیادا.
بزووتنەوەی فێمینیستی لە سەرجەم كۆمەڵگاكان ئەتوانێت پەیوەندییەكی پتەوی بێت لەگەڵ سەرجەم بزووتنەوە مۆدێڕنە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان. خواستی بزووتنەوەی فێمینیستی گۆڕانە لە چوارچێوەی دیكتاتۆری كۆمەڵگادا چ چوارچێوەی داخراوی بنەماڵە و چ چوارچێوەی داخرا و نادیمۆكراتیكی وڵات. لەئەووڕۆدا پێویستە گرینگی بدرێت بە پێگەی ژنان لە بزووتنەوە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكاندا، ژنانیش پێویستە وەك ژن لەو بزووتنەوانەدا بەشداربن و بتوانن كاریگەرییان هەبێت لەسەر ئەو بزوتنەوەیە بەوە كە لە ڕەفتار و پێڕەوی ناوخۆی هەر كام لەو بزووتنەوانەدا گرینگی بدرێت بە پرسی یەكسانی جنسییەتی. لەبەرچاونەگرتنی توانا و هێزی ژنان لەلایەن بزووتنەوەكانیشەوە لێدانە لەو بزووتنەوانە و دوورخستنەوەیانە لە ناوەرۆك و ماهییەتی دیمۆكراتێك بوونیان. ناكرێت بزووتنەوەیەكی سیاسی یان كۆمەڵایەتی خۆی بە بزووتنەوەیەكی ئازادیخوازی و مۆدێڕن بزانێت و پرسی یەكسانی جنسییەتی و یەكسانی ژن و پیاو لە بەرچاو نەگرێت.
فێمێنیزم لە كوردستان
فێمێنیزم لە كۆمەڵگایەك وەك كۆمەڵگای كوردیدا مێژوویەكی كۆنی نییە، ڕەنگە وەك چەمك لەلای ئێمەی كورد، چوار دەیە بێت كە كاری پێدەكەین و پێشتر بە ئەدەبیاتی سیاسی و كۆمەڵایەتیمان نائاشنا بووە. بە كۆمەڵێك هۆكار جۆرێك ناتێگەیشتن لەم چەمكە بوونی هەیە، لەلایەكەوە سیستەمی پیاوسالاری كۆمەڵگا هەموو هەوڵێكی داوە هێرش بكاتە سەر ژنان و چالاكانی ژنان، سیستەمی پیاوسالاری كۆمەڵگای ئێمە فێمێنیزم نەك بە بزووتنەوەیەكی یەكسانیخواز، بەڵكوو بە بزووتنەوەیەكی دژەپیاو پێناسە دەكات لەحاڵێكدا بەپێچەوانەوەی ئەم بیركردنەوەیە لە هەمانكاتدا بزووتنەوەی فێمینیستی نەك دژبە پیاو، بەڵكوو دژبە پیاوسالاری و كولتووری پیاوسالارییە. بەداخەوە بە كۆمەڵێك هۆكار، خۆدی ژنانیش نەیانتوانیوە بەشێوەی شیاو رۆشەنگەری بكەن لەم بارەوە. یەكێك لە گەورەترین كێشەكانی بەردەم بزووتنەوەی فێمینیستی لە كوردستان كێشەی تیۆریە. بەو ماناییەی فێمێنیزم و بزووتنەوەی فێمینیستی لە كوردستان لە فەقری تیۆریدایە. بزووتنەوەی فێمێنیستی لە كوردستان بەهۆی فەقری تیۆری و هەروها لەلایەكی دیكەشەوە بەهۆی دەسەڵاتی توندی سیستمی ئایینی و پیاوسالاری كۆمەڵگاوە نەیتوانییوە خۆی وەك بزووتنەوەیەكی گشتگیر بخاتەڕوو و تەنانەت لەوەش دەترسن بە خۆیان بڵێن فێمینست. لە كاتێكدا فێمینیستەكان لە دونیا پێشەنگی سەرجەم حەرەكەتە مۆدێڕنە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانن لە ئێستادا. بزووتنەوەی فێمینیستی لە كۆمەڵگایەكی وەك كۆمەڵگای كوردستان، لەچەند بوارەوە خەبات دەكات و پێویستە خۆی بەچەند بەری خەبات لە باری فیكری و تیۆریەوە و لە باری پراكتیكیشەوە ئامادە بكات. وەستانەوە دژبە سیستەمی پیاوسالاری لە كەۆمەڵگا، هەوڵدان بۆ نەهێشتنی هەڵاواردنی جنسیەتی بەپێی یاسا، هەوڵدان بۆ ئەوەی لە سیستەمی پەروەردەی وڵاتدا كاریگەرییان ببێت، هەوڵدان بۆ ئەوەی بەپێی یاسا بەربە توندوتیژی ئایینی بگرن بەرامبەر بە ژنان، ئەمانە هەمووی كۆمەڵیك ئەركن كە چالاكانی فێمینیستی دەبێت جەختی لەسەر بكەنەوە و خۆیانی بۆ رێكخراو بكەن. كێشەی گەوەری بزووتنەوەی فێمینیستی كێشەی ناڕێكخراو بوونییەتی، پێویستە كە ژنانی كورد خۆیان رێك بخەن بەوەی بتوانن كارێگەرییان هەبێت لە كۆمەڵگا و خواستی خۆیان لە كۆمەڵگا بكەن بە عەرزی واقێع. ژنان دەبێت و پێویستە ڕووبەرووی سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی جێگر ببنەوە.
 ژنان لە كۆمەڵگای كوردستان وەك سەرجەم كۆمەڵگاكان پێویستە هەوڵ بدەن كاریگەرییان هەبێت لەسەر دەسەڵاتی سیاسی و فەرهەنگی و یاسادانان و بەم شێوەیە هەوڵ بدەن و سووربن بۆ گۆڕینی ئەم بنەرەتە كە بنیات نراوە. پێویستە ئیزن نەددەن بەناوی ئایینەوە هەوڵ بدرێت بۆ سەركوت كردنیان و خواستە ڕوا و ئینسانییەكانیان ببرێتە ژێر پرسیارەوە. هەموو ئەمانەش بەخۆپەرودەكردن و بردنەوە سەرەوەی ئاستی ووشیاری و ئاگاهی سیاسی و كۆمەڵایەتی و خۆڕێكخستنیان دەكرێت.


PM:07:33:09/12/2016




ئه‌م بابه‌ته 642 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌