‎"ژن و دادپەروەری"

‎بە بۆنەی ۲٥ی نۆڤامبەر، ڕۆژی جیهانی خەبات دژی توندوتیژی دژ بە ژنان

کەژاڵ ئیلخانی زادە

‎قسە کردن لە سەر مەسەلەی ژن، لە ڕەهەندی جۆراوجۆرەوە پێویستی بە خوێندنەوەو لێکۆڵینەوەو باسی تێرو تەسەل هەیە، چونکە  مەسەلەی ژن مەسەلەیەکی بنەڕەتی و کاریگەری کۆمەڵگایەو بە پێی جیاوازی و جۆری کۆمەڵگاکانیش ئەم پرسەش وەکو پرسێکی چارەسەرنەکراو، هەورازو نشێو و ئاسۆکانی بەردەم چارەسەری جیاوازییان هەیە. مەسەلەی دادپەروەری بە میکانیزمی دروست ،بۆ چارەسەری ئەم پرسە، دەتوانێ بنەمای سەرەکی بێت.

‎ئێمە ناتوانین لە هیچ کۆمەڵگایەک باس لە دادپەروەری بکەین، تادەرفەتی یەکسان و بەرابەر، لە هەموو بوارەکاندا بۆ ژنان نەڕەخسێ. بۆ ئەوەی تواناو بەهرەو تایبەتمەندییەکانی خۆیان تاقی بکەنەوەو بیناسن. کۆمەڵگایەک ناتوانێ بە دادپەروەری بگا، تا پرسی ژن وەک پرسی ئینسان چاو لێنەکاو کۆتایی بە چەوساندنەوەی ڕەگەزی نەهێنێ.

‎لە بوونی چەوساندنەوەی ژنان و نەبوونی دەرفەتی بەرابەرو یەکسان، کۆمەڵگا نادادپەروەری بەرهەم دەهێنێ. لەنەبوونی دادپەروەریدا، پێشیلکاری و نەبووی یاسای پێشکەوتوو بوونی هەیە، هەر بۆیەشە ناتوانین قسە لەسەر پێشکەوتن و بەرەو پێش چوونی کۆمەڵگا بکەین، چونکە بەشێکی تواناو بەهرەو تایبەتمەندییەکانی پێشکەوتن کە لە بوونی ژناندا هەیە، لەنەبوونیاندا، غائب دەبێ.

‎سیستەمێکی دادپەروەر دەبێتە میکانیزمی ڕەخساندنی دەرفەت بۆ دەرخستنی تواناکان و بەهرەکانی ژنان لە بوارە جۆراوجۆرەکانی سیاسەت و ئابووری و بازرگانی و ...

‎ بۆ نموونە وڵاتانی پێشکەوتووی وەک ئەڵمان، ئینگلیز، سوئید، ئەمریکاو... کە پێشکەوتوون و بنەمای دادپەروەری و یەکسانی یاساکان بۆ هەموو هاوڵاتیان وەک یەکە، ئینسان کۆڵەکەی بەرپرسایەتی قبوڵدەکات و جیاوازی و هەڵاواردنی ڕەگەزی و ئایینی نیە، چۆن ئێمە شاهیدی دەرکەوتنی تواناکانی ژنانین، ئەوان بەرزترین پایەکانی دەوڵەت بەڕێوە دەبەن و تێشیدا سەرکەوتوون.

‎ئەم هاتنە مەیدان و دەرکەوتنی توانایانە ئەو هەموو ئیئۆری و  لێکدانەوانەی خاوەن بیرانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەد دەکاتەوە، کە بە هۆکاری ئەوەی ژنان لاواز و بێ توانان  لە مەیدانە جۆراوجۆرەکاندا قبوڵی بەشداریکردنیان ناکەن و یان ئەگەریش دەرفەتێکی بچوکیان پێبدرێ بێ ناوەڕۆک و تەنها بۆ نمایشە.

‎لەوڵاتە پێشکەوتووەکانیش سەرەڕای ئەو هەموودەسکەوتە، هێشتا توندوتیژی جەستەیی و ڕۆحی بەرامبەر بە ژنان هەیە. بەڵام ئەم مەسەلەیە لە کۆمەڵگای نادادپەروەر و پڕ لە دواکەوتووییدا کارەسات خوڵقێن و ئاستی پێوانەیی چەند قات تێپەڕاندووە.

‎دوو فاکتەری ئەساسی دەستیان کە لەم کۆمەڵگایانەدا داوەتە دەستی یەک، بۆ دروست کردنی هەڵاواردن و توندوتیژی، بریتین لە:

‎یەکەم: یاساکانی دەوڵەت، کە سەرچاوەی سەرەکی شەریعەتە. دووهەم: عورف و فەرهەنگ کە سەرچاوەکەی خەڵکە.
‎تێکەڵ بوونی ئەم دووانە بوونەتە گەورەترین لەمپەر لە دەرکەوتنی تواناکانی ژنان و سەرچاوەی دروستکردنی نادادپەروەرین لە کۆمەڵکادا.

‎زۆربەی یاساکانی ووڵاتانی دواکەووتوو، هەر بە یاسا ژنانی لە هەندێ مافی ئەساسی و ڕەوا بێبەش کردووە، بۆ نموونە لە ئێراندا بە پێی یاسای ئەساسی وڵات، ژنان حەقی خۆ کاندید کردنیان بۆ پۆستی سەرۆک کۆماری و پۆستە باڵاکانیتری وڵات نیە. وە عورف و فەرهەنگی سەخت و دواکەوتووی کۆمەڵگاش لەو ئاراستەی کە مەیدانی سیاسەت و ئابووری پیاوانەیە و کاری ئەوان نیە. لە رووی کۆمەڵایەتیشەوە شەرەفی بنەماڵە بە ژنانەوە دەبەستێتەوە.

‎ئەم دوو خاڵە ئەساسیە، بەرهەمهێنەری سەرەکی و هەڵاواردن و نادادپەروری و توندوتیژین، بە هەموو شێوازەکانیەوە.

‎بۆ ڕووبەڕووبونەوەو کۆتایی هاتن بە توندوتیژی و نادادپەروەی، دژ بە ژنان، هەم جێخستنی یاسای پێشکەوتووانەو هەم گۆڕینی فەرهەنگ و عورفەکان پێویستە، چوون یاساو فەرهەنگی پێشکەوتوو، هەم پاڵپشتەو هەم دەرفەت خوڵقێن، ئەم دووانە پێکەوە مەرجی هاتنە کایەی دادپەروەرین.

‎بێ بەشداری ڕاستەقینەی ژنان و دانی دەرفەتی یەکسان لە هەموو بوارەکاندا، دادپەروەری و بەختەوەری لە کۆمەڵگادا، بوونی نیەو نایەتەدی.

AM:02:04:25/11/2016




ئه‌م بابه‌ته 657 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌