كاركردنی ژنان لە دەرەوە و لەمپەرەكانی

فەرانەك ئەڵماسی

پرسی كار كردنی ژنان لە دەرەوە یان لە بازاڕی كار، یەكێك لەو پرسە بابەتی و هەنووكەییانەیە كە ئێستەش لە بەشێكی زۆر لە وڵاتان و بە تایبەت ئەو وڵاتانەی كە سونەتین باسێكی رۆژە. ئێستەش لە بەشێكی زۆر لە وڵاتان بە تایبەت وڵاتانی جیهانی سێهەم كار كردنی ژنان لە دەرەوەی ماڵ، سنووردارە یان زۆر كەمە. لە بەشێكی زۆر لەم وڵاتانە دەوری ژن كورت كراوەتەوە بۆ چوارچێوەی ماڵ و ئەركی بەڕێوەبردنی ماڵ و چاودێری بنەماڵە و مناڵانی بنەماڵە كەوتۆتە سەرشانی ژنان. لە حاڵێكدا بە پێی یاسا نەنووسراوەكانی ناو ئەمجۆرە بنەماڵانە كاری ژن لە ماڵەوە بە كار نایەتە ئەژمار. بەرگرتن بە كاركردنی ژنان لە دەرەوەی ماڵ وەك یەكێك لە بناغەكانی سیستمی پیاوسالاری دەركەوتووە و سیستەمی پیاوسالاری دەیهەوێت بە دەست گرتن بە سەر سەرچاوە مادی و ئابوورییەكانی كۆمەڵگادا، زیاتر بناغەكانی خۆی پتەو بكات و ژنان ملكەچ و فەرمانبەرداری خۆی بكات. ئەمجۆرە روانینەش تایبەت نییە بە كۆمەڵگایەكی تایبەت، یان كولتوورێكی تایبەت، بەڵكوو لە زۆربەی كۆمەڵگاكان بە درێژایی مێژوویەكی چەندین هەزار ساڵە بوونی بووە و ئێستەش سەرەڕای هەموو هەوڵەكانی نەیارانی ئەمجۆرە روانینانە هەر درێژە بە بوونی خۆی ئەدات.
رەنگە بكرێت سەرەتای ئەمجۆرە روانینە بۆ ژن، بگەڕێنینەوە بۆ ئەو وەرچەرخانە مێژووییەكی كە لە سیستەمی دایك سالارییەوە ڕوویدا بۆ باوك سالاری. ئینگلس لە كتێبی "سەرچاوەی بنەماڵە و خاوەندارێتی تایبەت و دەوڵەت"دا باس لەوە دەكات، ئەو وەرچەرخانە مێژووییەی كە لە سیستمی دایك سالارییەوە بۆ باوك سالاری ڕوویدا، بە هۆكاری سەرهەڵدانی خاوەندارێتی تایبەتی و هەروەها دەركەوتنی جیاوازییە چینایەتییەكان دەزانێت. لە هەمانكاتدا لێرە بە دواوەیە كە ژن توانای خۆی وەك ناوەندێك كە بنەماڵەی لە دەوری خۆی كۆ دەكردەوە لە دەست دەدات. چوونە دەرەوەی پیاوانی ئەو كۆمەڵانەی لە دەوری یەكتر كۆ ببوونەوە، بە مەبەستی ڕاو كردن، ئەو فرسەتەی خستە بەردەمیان كە خۆیان توانا جەستەییەكانی خۆیان بكەن بە پێوەر بۆ ئەوەی بتوانن دەسەڵاتی خۆیان بە سەر ژناندا داسەپێنن؛ لێرەدایە جەستە و جیاوازیە فیزیكیەكان بوو بە پێوەری سەرتر بوونی رەگەزێك لە ئینسانەكان بە سەر رەگەزێكیتردا. 
ئەمجۆرە خۆ بە سەرتر زانینە بوو بە هۆی سەرهەڵدانی سیستمی پیاوسالاری  و وایكرد كە ئەنجامدانی كاری دەرەوە ببێت بە ئەركێكی پیاوانە و كاری ژن لە چوارچێوەی ماڵدا بێت. ژن بوون بەم شێوەیە واتە قەتیس مانەوە لە چوارچێوەی ماڵەوە و زیندانی بوون لەو چوار دیوارییەدا. هەرچەند گۆڕانە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان كاریگەری زۆری هەبووە لە سەر نەمانی ئەمجۆرە روانینە لە بەشێكی زۆر لە وڵاتانی پێشكەوتوودا، بەڵام ئەمجۆرە روانینە لە بەشێكی زۆر لە وڵاتان و لەوانە ئەو وڵاتانەی كولتووری ئایینی و لەوانە ئایینی ئیسلام بە سەریاندا زاڵە وەك خۆی ماوەتەوە، یان گۆڕانی زۆر كەم بووە. لە بەشێك لە وڵاتە ئیسلامییەكان بە پێی یاسا بەر بە كاركردنی ژنان دەگیردرێت لە دەرەوەی ماڵ، یان ئەوەی كاركردنیان سنووردار دەكرێتەوە بە تایبەت بۆ بواری پەروەردە و پەرەستاری. تا ئێستەش لە بەشێكی زۆر لەم وڵاتانەدا ژن  بۆی نییە بە بێ ئیزنی پیاو سەفەر بكات، یان ئەوەی تەنانەت ماشێن لێ بخورێت. 
بە دەسەڵات گەیشتنی هەر هێز و لایەنێكی ئیسلامی لەو وڵاتانە بەشێكی زۆر یان زۆربەی دانیشتوانی موسڵمانن، بە مانای بە پەراوێز خستنی ژنانە لە كۆمەڵگا. لە هەركوێ هێز و دەسەڵاتێكی ئیسلامی لە سەر كار بووبێت، ئازادییەكانی ژن، دەرفەتەكانی كاركردن و دەرخستنی تواناكانی بەرتەسك و سنووردار كراوەتەوە. ژنانی ژێر دەسەڵاتی تالیبان و ئەلقاعیدە و داعش و سەرجەم ئەو وڵاتانەی بە یاسای ئیسلامی بەرێوە دەچن، نموونەی دیار و بەرچاوی ئەمجۆرە روانینەن بۆ ژن لە كولتوورەدا.
نموونەیەكیتری ئەمجۆرە دەسەڵاتانە، كە لە چەند دەیەی رابردوودا بووە بە یەكێك لە نموونەكانی هێزە ئیسلامییەكان و پشتیوانی زۆر گرووپی توندڕەوی ئیسلامیش دەكات لە جیهان و ناوچەكە، كۆماری ئیسلامیە. بەر لە هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامی و لە سەردەمی پاشایەتییدا، سەرەڕای هەموو كێشە ئەمنیەتی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان. بەڵام ژنان توانیبوویان بەشێك لە مافە ڕەوا مەدەنی و كۆمەڵایەتییەكانی خۆیان بە دەست بێنن. هەرچەند رەنگە بكرێت بە هۆی باری كۆمەڵایەتی و سیاسی ئەوكاتەوە، واتە زیاتر لە ٤٠ ساڵ لەوە پێشەوە، بەشێكی زۆری ئەو ئازادییانە تایبەت بووبێت بۆ چین و توێژێكی تایبەت لە ژنان لە كۆمەڵگادا، كە دەكرێت بە ژنانی سەر بە بنەماڵە مامناوەند و سەرمایەدارە شارییەكان ناویان لێ ببەین. بەڵام بە پێی یاسا بەر بە ژنان نەدەگیرا كە لە بەشێك لە چالاكییە كۆمەڵایەتی و ئابووریەكاندا بەشداری بكەن. ژنان دەیانتوانی و بۆیان هەبوو لە ناو كۆمەڵگادا خەریكی كاركردن بن. هەرچەند دیدی كولتووری و بنەماڵەكان رێگر بوون لە بەردەم كاركردنی ژنان، بەڵام یاسا لانیكەمی مافەكانی بۆ بە رەوا دەزانین. 
دوای هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامی، ژنان كەوتنە بەر هێرشی دەسەڵات و هەوڵدرا بەر بە بەشێك لەو لانیكەمی مافەی كە بە دەستیان هێنا بوو لە سەردەمی پاشایەتیدا بگیردرێت. ناچاركردنی ژنان بە پۆشینی جۆرێكی تایبەتی جل و بەرگ، دوور خستنەوەیان لە بەشێك لە چالاكییە كۆمەڵایەتییەكان بە پێی سیستمی جنسییەتی و تەنانەت ئیزن نەدان بە ژنان بەوەی لە بەشێك لە بوارەكاندا لە زانكۆكان بخوێنن، لەو هەنگاوانە بووە كە ئەم رژیمە لە زیاتر لە ٣ دەیەی رابردوودا دژ بە ژنان هەڵی هێناوە. سەرەڕای هەموو هەوڵی ژنان و كچان بۆ وەستانەوە دژ بەم یاسایەی كۆماری ئیسلامی، كە لە ئێستادا ژمارەیەكی زۆر لەوانەی خوێندنی زانكۆ تەواو دەكەن ژنان و كچانن و تەنانەت ژمارەیان لە پیاوان زۆر زۆرترە. بەڵام بەمەشەوە بە پێی سیاسەتەكانی ئەم سیستمە ژنان ئیزنیان پێ نادرێت كە وەك ئەوەی مافی خۆیانە و بە پێی تواناكانیان لە كۆمەڵگادا چالاكی بكەن. بوونی سیستمێكی سیكۆلار و دەسەڵاتێكی سیكۆلار كە مافەكانی تاك تێیدا پارێزراو بێت رێگەی گەیشتنە بۆ نەمانی سیستمێك كە جیاوازی جنسیەتی دادەنێت. هەوڵدان بۆ وەها دەسەڵاتێكیش ئەركی هەموو چالاكانی كۆمەڵایەتی و سیاسیە.


AM:11:45:03/10/2016




ئه‌م بابه‌ته 331 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌