پێویستی پلاتفورمێك بۆ تواناسازی ژنان لە رۆژهەڵاتی كوردستان

ناهید بەهمەنی

ژنانی كورد لە كوردستانی رۆژهەڵات لانیكەم لە سێ دەیە لەمەو پێشدا بە كەمترین  پێشینە و ئەزموونی  سیاسی و رێكخراوەیی لە خەباتی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستاندا بەشدارییان كرد. لە كۆمەڵگایەكی نەریتی و نامۆ بە مافی ژن، هەر لەگەڵ هەستانەوە و هاوشانی ناڕەزایەتی دژی حكومەتی شا، ژنان هاتنە مەیدانی خەبات و كاری ڕاستەوخۆی سیاسەتەوە و لەوێوە دەستی پێ كرد و بوو بە هێزێكی حاشا هەڵنەگر و دووژمنی لە شكان نەهاتووی ستەم و ئیستبداد و هەر وەها هێزی سەرەكی و كاریگەری گۆڕانكاری و ئاڵوگوڕە كولتووری و كۆمەڵایەتیەكانیش.
بە هۆی بێ بەشی ژنان لە بەڕێوەبەری، مودیریەت و پیشەسازی لە كوردستاندا، كە هەركامەیان لە فاكتۆر و پێوەرە بنەڕتیەكانی كۆمەلگای مۆدێرن، پێشكەوتوو و پیشەیین، لە لایەكەوە نەهامەتیەكانی ستەم و زوڵمی نەتەوەیی وەكوو دەستە خوشكی هەڵاواردنی جنسیەتی و لە لایەكی دیكەشەوە و لە سەرووی هەمووشیانەوە، داسەپاندنی یاسای شەرعی و دەسەڵاتی عورفی و باو، شورشی ئیسلامی ئەم هێزەی زیاتر لە پێشوو لە ئێران خستە پەراوێزەوە و تەنانەت دەسكەوتە كەم و كورتەكانی  پێشووشی لێ سندرایەوە و زەوت كران.  بەم جورە، نادادپەروەری و بێ عیداڵەتی جنسیەتی، ناوەكی و نیهادینە كردەوە و كردنی بە بەشێك لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵك.
ئەمرۆ بە گشتی، ژنانی ئێران و بە تایبەتی ژنانی كورد ئەگەر چی لە ئاستی خوێندن و تەحسیلی باڵا، گەشە پێدانی مرۆیی و داكۆكی لە مافەكانیان بەردەوام چالاك و هەڵسووراون، رێكخراوتر بوون بۆ وەگڕ خستنی خۆیان و توانا جۆراو جۆرەكانیان و سەربزێوترن بۆ داكۆكی كردن لەو مافانەی كە پێشتر ئاماژەمان پێ كرد، بەڵام هێشتا رێگایەكی زوری لە بەرە بۆ ئاڵوگۆڕ و بۆ سەلماندنی بوون و حەیاتی سیاسی تایبەتی خۆیان لە هەموو بوارەكاندا و هێشتاش هەر لە قەفەسدا یەخسیرە و پەل و پۆی هەڵفرینیان لە ڕێگەی سەركوت و چەپاندنی دڕندانەوە پێ هەڵوەراندووە.
ژنان لە كوردستانی رۆژهەڵات ساڵەهایە لە حێزبە سیاسیەكان و لە نەهادە مەدەنی و مرۆڤ دۆستەكاندا ئامادەن و خۆیان لەو ڕێكخراو و نەهادانەدا رێك خستووە. یەكەمین هێزی ژنانی كورد بوون لە بواری چالاكی نیزامیدا بەڵام هێشتاش پاش سێ دەیە بە رادەی بەرچاو لە بەشداری و موشارێكەتی سیاسی و مودیریەتیدا ئامادە و بەشدار نین .رێژەی كاربە دەستانی ژن، خولقێنەر بوونیان لە كارەكاندا، هێزی تەكنیكی و مودیریەتی و سیمای نیزامی و كەسایەتی بڕیاردەر لە حیزبە سیاسیە بە ئەزموونەكانی رۆژهەڵاتدا، لە رادەیەكی سەرەتایی و ساكار دایە؛ وەفدە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان لە تاراوگە و دوور لە باروودۆخی ئیستبدادی نێوخو، بە دەگمەن بە حوزوور و ئامادیی ژنی سیاسی نێو حیزبەكان دەرازێتەو، تەنانەت كۆمەڵە ئەدەبی، رۆژنامەوانی و لێكولینەوەكانی حیزبیش، سیمای ژنی تێدا كەم و نادیارە.
جێی حاشا لێ كردن نییە كە باروودۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كولتووری نالەباری ژێر دەسەڵاتی حكومەتی چەق بەستووی ئایینی مەجالی گەشەی مرۆیی و مودیریەتی ئێستعدادەكانی ژنانی، سەرەڕای هەموو هەوڵدانێكی خودی ژنان قەتیس و بەرتەسكتر كردوەتەوە، بەڵام هەر ئەم ژنانە كاتێك روویان لە حیزبەكان كردووە بە هەمان رادەی لێهاتوویی و خۆیندەوارییان، ئاوڕ لە گەشە پێدانیان نەدراوەتەوە. دەتوانین بلین  ئەمە نورمێكی گشتی  نێو حیزبەكانە لە سەر پلە و كاریگەری ژنان لە ریزەكانیاندا. لە باسی مافی مرۆڤ و ئامانجە پێشكەوتن خوازەكانی هەزارەی سێی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی  و باقی خۆێندنەوە موعتەبەرە جیهانیەكاندا، باسی تواناسازی و بەشداری ژنان لە بواری كۆمەڵایەتی و سیاسیدا  لە سەرەوەی پرۆژەی ئاڵ و گۆڕە ساختاری و بونیادەكاندایە.
ئێمەش لە پێگەی حیزبێكی پێشڕەودا و لە دونیای ئەمرۆدا، كە حیزبە سیاسیەكان گرینگترین رێكخراوەگەلی گشتگیری خەڵكین، مكانیزمێكی پراتیكی و عەمەلی بۆ گەشە پێدان و بەرەو پێش بردنی "دادپەروەری جنیسیەتی" وەكوو بناغەی ستراتژی یەكپارچە كردنی ئەزموونی ژنان و پیاوان، ئەركی سەرشانمانە. جێ باسە كە لە م باسەدا نابێت تەنیا هاوسەنگی رێژەیی و پێوەری كەمی و چەندایەتیمان لە بەر چاو بێت، كە هەڵبەت لە وەشدا زۆر سەركەوتوو نین، بەڵكوو یەكسانی جنسیەتی رەوتێكە هەوڵ و تەقالا بۆ ئاڵ و گۆڕی كەیفی و چۆنایەتی  لە كولتووری سازمانی، شێوەی خۆێندنەوە و تێڕوانین، ئاڵ و گۆڕ لە ئامانجەكان، ساختارەكان و لێكوڵینەوە لە بنەماكانی هاو سەنگ كردنی كەیفی  لە بەر چاوە  و ئەمەش تەنیا ئەركی ژنان نییە و ئامانجی ژن و پیاوی حێزب و كۆمەڵگایە. 
عەداڵەت یان دادپەروەری جنسیەتی یەكێك لە ئامانج و گەڵاڵە سەرەكیەكانی گەشە پێدان و پێشكەوتوویی لە كۆمەڵگای مودێرن دایە. بێ جگە لەوەی كە بۆ ئێمەی سیاسی كار و تێكوشەری عەداڵەت خواز و دادپەروەر، لایەنی مروڤ دۆستیەكەشی جێگای گرینگی تایبەتیی خۆیەتی لە ڕوانگە و دیدی ئێمەوە.
عەداڵەتی جنسیەتی بە مانای یەكسان كردنی ڕووكەشی و رواڵەتی ژنان لەگەڵ پیاواندا نییە، بەڵكوو پروسەیەكە لە سەر ئەساسی تواناسازی  و بەرین كردنەوەی بەشداری بەرابەری ژنان لە بوارە ئابووری، سیاسی و كۆمەڵایەتیەكاندا.
 رێكارەكان و ڕێگاكان بۆ گۆڕین و بۆ رەخساندنی دەرفەتی بەشداری زورتر بۆ كاریگەری قورسایی هێزی ژنان بەرەو رووی سیاسەتگوزاران و داڕێژەرانی سیاسەت، بەرپرسانی دەوڵەتی، نوخبەكانی كۆمەلگا و بۆ ئێمەی خەباتكارانی سیاسی ئۆپۆزیسیۆن بەرەو رووی حیزبە سیاسیەكان و رێكخراوە مەدەنیەكانمان دەبیتەوە، كە پێویستە و دەبێ  تێ بكوشین بو كەم كردنەوەی لەمپەرەكانی سەر رێگای بە توانا كردن و تواناسازی ژنان  و بەرینتر كردنی بەشدارییان لە مودیریەت و ناوەندی بریارداندا لە رێگای قانوون و یاسا و گرینگتر لەوانە بە دارشتنی بەرنامەی شیاو بۆ لێ پرسینەوە و حمایەت و پشتیوانی كردن .
كۆمەڵەی ژنانی رۆژهەڵات لە ماوەی چەن ساڵی رابردوودی چالاكیەكانیدا بە فیكر و عەمەل و لە رێگای پروژەكانیەوە، وەكوو رێكخراوێكی ئێن. جی .ئویی(NGO) لە پرسی ژنی كورد و لەوانە  دەوری زیاتری لە ناوەندەكانی بریارداندا لێكۆلینەوەی كردووە. بۆیەش بە مەبەستی هاسان كردنەوە و كەم كردنەوەی لەمپەرەكانی سەر رێگای  پەرە پێدانی حزووری ژنان لە سیاسەت و مودیریەتدا، چەن خاڵێك پێشنیار دەكات و پێی وایە كە حیزبەكان وەكوو بەشێكی گرینگی كۆمەڵگای مەدەنی دەتوانن دەوری جیدی و كاریگەریان بۆ ئاڵ و گۆر لەم بوارەدا هەبێت و داوایان لێ بكات  كە  هەر لە ئیستاوە بۆ بە جێ گەیاندنی ئەم بەرپرسایەتیە لە پێگەی حزب وەكوو كەرەستەی ئاڵ و گۆر لە سیاسەتەكاندا بۆ گەرەنتی كردن و تەزمینی سەركەوتنەكانی داهاتوو لە مەڕ دامەزراندنی كۆمەڵگایەكی بەرابەر، كەڵك وەر بگرێت. 
1- بەرێوبردنی عەداڵەتی یان دادپەروەری جنسیەتی، لەوانە :
ئەلف: دابین كردنی دامەزراوەیەك لە نێو حێزبدا بو ناساندنی دەقیق و وردی زەرفیەت و توانایی ژنان لە زەمەن و هەندێك خول و دەورەی تایبەتدا. 
بێ: بەرین كردنەوەی بەشداری و موشارەكەتی سیاسی ژنان لە هەموو پایە و پلە حیزبیەكان  لە رێبەریەوە تا خوارەوە.
جێ: ئەم ئۆرگانە بێ جگە لە پێك هێنانی دەرفەرت بۆ ژنان لە نێو حیزبدا، هەر وها بە سەر چونیەتی بەشداریشیان لە ئاستی جۆربە جوری كارەكان و بەرپرسایەتیەكانیاندا چاوەدێری دەكات و بارودۆخی بەرز كردنەوەیان بو ئاستەكانی سەرەوەتر هێدایەت و ئاراستە دەكات. (حیزبە رۆژئاوایەكان لەم شێوەیە بۆ  هێنانە مەیدانی ژنان كەڵكی باشیان وەر گرتووە و مۆدێلێكی باوەڕ پێكراو و كارامەیە).
دێ: لە كێشەكانی ژنان، حەقیقی و حقوقی و بە تایبەت لە ساختار و بونیادی دەسەڵاتدا بكۆلێتەوە و لەم رێگایەوە لە بەرنامە و ستراتژی حیزبدا تێبینی و سەرنجەكانی ژنان لەبەر چاو بگرێت. 
2- سیستەم و نیزامی كۆتا: 
بەرێوبردنی سیستمی كۆتا رێگایەكی ئەرێنیە بۆ پەرە پێدانی بەشداری سیاسی ژنان و لابردنی هەڵاواردنەكان لە بونیاد و ساختاری حیزبیدا و ئەو دەرفەتە بۆ ژنان دەخولقێنێت تاكوو وێرای گەشەی بیری سیاسی خویان، تواناییەكانیان لە باری پراتیكی و عەمەلیشەوە تاقی بكەنەوە. بەم جورە راكێشانی ژنانی توانا دەبێتە سیاسەتێكی دایمی بو حیزب. دەبێت بڵێین  راكێشانی سەرنجی ژنان و هاتنیان بۆ نێو حزب و سیاسەت بە بێ دارشتنی بەرنامەی "كۆتا" و هەر وەها بە گشتی  بە بێ بەرێو بردنی  سیاسەتی "بەلاوچونی موسبەت" بە تایبەت لە وڵاتانی كەمتر گەشە نەسەندو، كارێكی هاسان نییە؛ ئەمە دەتوانێت ئاڵ و گۆری بەرچاو لە ساختاری حقوقی وڵاتانی  ئێمەدا پێك بێنێت. 
3- پەروەردە و فەرهەنگ سازی بەردەوام:
لە وڵاتانی پاش كەوتوودا ژنان پێگەی شارۆمەندی دەرەجە دوویان هەیە هەر بۆیەش گۆڕینی ئەم روانگەیە بێجگە لە دانانی یاسا پێویستی بە پەروەردەی بەردەوام هەیە. دەبێ بڵێین دامەزراندنی "عەداڵەتی جنسیەتی" وەكوو سیاسەتی ئاڵ و گۆڕی بنەڕەتی پێوەندی راستەوخۆ و چڕوپڕی لەگەل پەروەردەی فەرهەنگی بەردەوام هەیە. 
4- پێ بەند بوون بە جاڕنامە جیهانیەكان، لەوانە كونوانسیونی جیهانی سڕینەوەی هەڵاواردنی ژنان و هەموو كونوانسیونەكانی پێوەندیدارەكان بە مافی هەمەگیر و گشتیی ژنانەوە .
5- بەرێوە بردن و هەوڵدان بۆ ئەسڵی جیایی دین لە دەوڵەت.
ئێمە پێمان وایە لە ئێستادا پێویستی داڕشتنی گەڵالەیەك هاتووەتە ئاراوە كە تێیدا هەموو ئەو خالانەی ئاماژەی پێ درا تێیدا گونجابێت. ئەم گەڵالەیە یان ئەم مانیفستە لە لایەن چالاكان و هەڵسووڕاوانی پرسی ژن لە نێو و دەرەوەی حیزب و رێكخراوەكان، ڕادەستی حزبە سیاسیەكانی كوردستانی رۆژهەڵات بكرێ و ژنانی چالاك یارمەتیدەری دەسپێكی ئەم پروسەیە بن. لەم بڕوایە داین كە بۆ هەنگاو هەڵهێنانی عەمەلی لە پێناو نیهادینە كردنی سیاسەتی " عەداڵەتی جنسیەتی " چالاكانی بزوتنەەوەی ژنانی كورد لە نێو حزبەكانیشدا دەبێ سنووری حیزبی تێپەڕێنن و لە بازنەی بزوتنەوەی ژناندا بە گشتی بۆ دەستەبەر كردنی داخوازیەكانی بزاڤی ژنانی كورد لەگەل حزبەكانیان دیالۆگ بكەن و رێكار و چارەسەر بدۆزنەوە. ئەمە لە راستیدا رێگایەكیشە بۆ پێك هێنانی رێفۆرم لە سەر پەرە پێدانی فەرهەنگ و كولتووری یەكسان لە نێو حیزبدا .
لە كۆتاییدا: 
نایەكسانی و ركابەری ژنان و پیاوان لە سیاسەت و لە كۆمەڵگادا، بەرهەمی مێژوویەكی درێژخایەنە و واقعیەتێكی حاشا هەڵنەگر. بۆیە، بەدی هێنان یاخود دەستەبەر كردنی دەرفەتە یەكسان و ئینسانیەكان نەك بە دروشم بەڵكوو بە ڕاوێژ، گفتووگۆ و بەرنامەی عەمەلی جیدی و درێژ خایەن  لە هەر دوو بواری حەقیقی و حقوقی دا بەدی دێت و لەم بارەیەوە حیزبی سیاسی، كاریگەری یەكەمی لە مەڕ  رێفۆرم و ئاڵ و گۆڕ هەیە. هەموو ئەزموونەكانی دەور بەرمان و مێژووی سیاسی ئەو وڵاتانەی كە شەڕی ئازادی بەخشی تێدا كراوە پێمان دەڵین  و دەیسەلمێنن كە پێش ئاڵ و گۆڕی كۆمەڵایەتی و سیاسی بناغەی تێروانینە كۆن و دواكەوتووەكان بە یاسا و بە كاری خورد و وردی فەرهەنگی لاواز بكەین. 


PM:02:58:11/09/2016




ئه‌م بابه‌ته 700 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌