به‌ بۆنه‌ی ساڵوه‌گه‌ری ئێعدامی 59 لاوی كورد له‌ مه‌هاباد


فۆئاد محه‌ممه‌دی









مێژووی هاوچه‌رخی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست راستییه‌كمان پیشان ئه‌دات و ئه‌وه‌ش دیالكتیكی توندوتیژی حكومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان و به‌ره‌نگاری نه‌ته‌وه‌ی كورده‌ له‌ به‌رامبه‌ریاندا. ئه‌م ره‌وته‌ش تا كاتێك كه‌ حكومه‌تگه‌لێكی دیموكراتیك له‌ سه‌ر كار نین كه‌ دان به‌ مافه‌كانی گه‌لی كورد دابنێن، درێژه‌ی ده‌بێت. بۆ سه‌لماندنی ئه‌م راستییه‌ ئاوڕێك ئه‌ده‌ینه‌وه‌ له‌ نمونه‌یه‌ك له‌ سی و سێ ساڵ تێرۆر و ئێعدام و تیربارانی خه‌باتكارانی كورد له‌ لایه‌ن حاكمیه‌تی توتالیتێری كۆماری ئیسلامی كه‌ به‌ درێژایی ته‌مه‌نی خۆی له‌ شێوه‌ی تێرۆر و ئێعدام وه‌كوو سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی ترساندن و تۆقاندن كه‌ڵكی وه‌رگرتووه‌:

29 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، له‌ 12ی جۆزه‌ردانی 1362ی هه‌تاوی، هه‌واڵێك مه‌هابادی هه‌ژاند. له‌و رۆژه‌دا خه‌ڵكی مه‌هاباد رووبه‌ڕووی راگه‌ێندراوێك بوونه‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن فه‌رمانداری ئه‌و شاره‌وه‌ له‌ نێو شار بڵاوكرابووه‌وه‌. له‌و راگه‌ێندراوه‌دا ناوی 59 لاوی تێكۆشه‌ری كورد هاتبوو كه‌ به‌ هۆی لایه‌نگه‌ری له‌ حیزبه‌ كوردییه‌كان ئێعدام كرابوون. فه‌رمانداری ئه‌وكاته‌ی مه‌هاباد حه‌میدره‌زا جه‌لایی پوور، بڕیاری بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و راگه‌ێندراوه‌ی له‌ نێو شار دابوو. زۆربه‌ی ئه‌و لاوه‌ تێكۆشه‌رانه‌ له‌ دوو مانگی ئه‌وه‌ڵی ساڵی 1362 ی هه‌تاوی واته‌ خاكه‌لێوه‌ و گوڵان ده‌ستبه‌سه‌ر كرابوون. چه‌ن كه‌سیان ته‌مه‌نیان له‌ ژێر 18 ساڵدا بوو و له‌ ده‌بیرستان ده‌یانخوێند. به‌ڵام پێش ئێعدام كردنی ئه‌م لاوه‌ بێ تاوانانه‌، كوردستان له‌ چ هه‌لومه‌رجێكدا بوو؟ شه‌ڕ و پێكدادان درێژه‌ی هه‌بوو و له‌ هه‌موو ناوچه‌كان جه‌نگ به‌رده‌وام بوو. له‌ یه‌كێك له‌ به‌ره‌كانی شه‌ڕ پێشمه‌رگه‌كانی كوردستان توانیان «محه‌ممه‌د برووجردی» جێگری قه‌رارگای عه‌مه‌لیاتی حه‌مزه‌ی سه‌یدوشوهه‌دا بكوژن. كۆژرانی برووجردی گرێنگیكی زۆری هه‌بوو. ناوبراو فه‌رمانده‌ی سه‌ره‌كی چالاكییه‌كانی سپا له‌ كوردستان بوو. ئه‌و بوو كه‌ ته‌واوی چالاكیه‌كانی سپای ده‌برده‌ پێش. برووجردی له‌ ئاخره‌كانی مانگی گوڵان ده‌كوژرێت.
كوژرانی ناوبراو په‌رچه‌كرداری تووندی ته‌واوی كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌ت هه‌ڵده‌خڕێنێت. هاشمی ره‌فسه‌نجانی و موحسێنی ره‌فێق دوستی فه‌رمانده‌ی سپا له‌و كه‌سانه‌بوون كه‌ هێرش و په‌رچه‌كرداری زۆر توندیان به‌رامبه‌ر حیزبه‌ كوردیه‌كان گرته‌به‌ر. له‌وكاته‌دا رێژه‌ێكی زۆر له‌ لاوانی مه‌هابادی له‌ زیندان بوون. هێزه‌ نیزامییه‌كانی ئێران توانای رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌كانی كوردستانیان نه‌بوو. هه‌ر به‌م هۆیه‌ تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵكی ئاسایی و بێتاوان، به‌گومانی خۆیان باشترین رێگا بوو بۆ رژیمه‌كه‌یان. كه‌وابوو، بڕیارده‌درێت له‌ سیاسه‌تی ترساندن و تۆقاندن له‌ نێو خه‌ڵكی ئاسایی و سڤیل كه‌ڵك وه‌ربگیرێت. له‌ كۆبوونه‌وه‌گه‌لێك دا كه‌ له‌ سه‌ره‌تای مانگی جۆزه‌ردان له‌ شورای ئاسایشی شاری مه‌هاباد ده‌گیرێت، جه‌لایی پوور به‌ هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ قه‌رارگای حه‌مزه‌ی سه‌یدوشوهه‌دا و فه‌رمانده‌ی ئه‌و كاته‌ی واته‌ محه‌ممه‌د ئیبراهیمی سه‌نجه‌قی، بڕیار له‌ سه‌ر سه‌ركوتی توندتر ئه‌ده‌ن. ناتقی نووری وه‌زیری كیشوه‌ر له‌ بڕیاره‌كه‌ ئاگادار ده‌كه‌نه‌وه‌ و پشتگیری هه‌میشه‌یی مه‌لا حه‌سه‌نی(به‌رنوێژیكه‌ری ورمێ)ش به‌ ده‌س ده‌هێنن. دواتر 59 كه‌س له‌ لاوانی ده‌س به‌ سه‌ركراوی مه‌هاباد ده‌گوازێنه‌وه‌ بۆ شاری ته‌ورێز. له‌ ته‌ورێز له‌ دادگایكی چه‌ن خوله‌كی دا هه‌موویان به‌ ئێعدام مه‌حكووم ده‌كرێن و تیربارانیان ده‌كه‌ن. هه‌واڵی ئێعدامه‌كان 12ی جۆزه‌ردان به‌ پلانێك كه‌ پێشووتر داڕێژراوه‌ راده‌گه‌ێندرێت. ئامانج له‌ راگه‌یاندنی ئه‌م هه‌واڵه‌ درووستكردنی كه‌ش و هه‌وای ترس و تۆقان له‌ مه‌هاباد بوو. بنه‌ماڵه‌ی ئه‌م قوربانیانه‌ هه‌رگیز نه‌یانتوانی شوێنی ناشتنی رۆڵه‌كانیان ببینن.
هه‌ر له‌ یه‌كه‌م مانگه‌كانی هاتنه‌ سه‌ر كاری كۆماری ئیسلامی كوشت و بڕ و ئیعدام ده‌ستی پێكردبوو. ئه‌و رژیمه‌ پێش ده‌س پێكردنی دانوستان له‌ گه‌ڵ ده‌سته‌ی نوێنه‌رایه‌تی گه‌لی كورد و پاش ئه‌وه‌ش زۆرێك له‌ تێكۆشه‌رانی كوردستانی له‌ دادگا چه‌ن خۆله‌كییه‌كاندا ئێعدام و تیرباران كرد. له‌ میانه‌ی ساڵه‌كانی 1358 تا 1370 ی هه‌تاوی(1991_1979 ز) 832 كه‌س له‌ چالاكانی كورد له‌ كوردستان تیرباران كران(ناوه‌ندی كولتووری چاك). له‌م رێژه‌یه‌ 399 نه‌فه‌ر ئه‌ندام یان لایه‌نگه‌ری حزبی دێموكرات ناسێنراون و 209 نه‌فه‌ریش له‌ ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌ بوون. له‌ باره‌ی 182 نه‌فه‌ری تره‌وه‌ زانیارییه‌كی دیاریكراو له‌ به‌ر ده‌س دا نییه‌. 79 نه‌فه‌ر له‌م كه‌سانه‌ شارۆمه‌ندی ئاسایی بوون و هیچ لایه‌نگه‌رییه‌كی حیزبی و چالاكییه‌كی سیاسییان نه‌بووه‌.

زۆرترین رێژه‌ی ئێعدامه‌كان له‌ ساڵه‌كانی 1360، 61، 62، 63 و 1367 روویداوه‌. له‌م نێوه‌ دا ساڵی 1360 ،163 كه‌س و ساڵی 1362 به‌ ئیعدام كردنی 160 كه‌س یه‌كێك له‌ ڕه‌ش ترین ساڵه‌كانی مێژوویی سیاسی ئێران و كوردستانه‌. دیارده‌ی ئیعدامه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌كان یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ئێعدامه‌ سیاسییه‌كانه‌ له‌ كوردستان كه‌ له‌ تیرباران كردنی 11 كه‌س له‌ زیندانی دیزڵ ئاباد له‌ 28ی گه‌لاوێژی 1358ه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و تاكوو ئه‌م چه‌ن ساڵه‌ی دوایی واته‌ له‌ سێداره‌دانی 4 تێكۆشه‌ری كورد له‌ 19ی گوڵانی 1389 درێژه‌ی هه‌یه‌. تاكوو ئێستاش زۆرتر له‌ 20 تێكۆشه‌ر و چالاكی كورد له‌ زیندانه‌كانی كۆماری ئیسلامی دا مه‌ترسی جێبه‌جێ بوونی حوكمی ئیعدامیان له‌ سه‌ره‌.

كۆماری ئیسلامی جگه‌ له‌ ئێعدامی سیاسی و تیربارانی ئاشكرای زۆرتر له‌ هه‌زار كه‌س له‌ تێكۆشه‌رانی كورد تا كوو ئه‌م ساڵانه‌ی دوایی، راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆ ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌ تێرۆری خه‌باتكارانی كورد له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ تایبه‌ت له‌ نێوان ساڵانی 1991 تا 1998ی زایینی. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ به‌ پێی هه‌ندێك سه‌رچاوه‌ی باوه‌ڕپێكراو له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵی 1990ی زایینی، زۆرتر له‌ 300 چالاكی سیاسی كوردستانی رۆژهه‌ڵات له‌ هه‌رێمی كوردستانی باشوور و له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامی و ده‌ست و په‌یوه‌ندییه‌كانییه‌وه‌ تێرۆر كراون. ئه‌م كرده‌وه‌ نامرۆڤانه‌یه‌ كاك سدیقی كه‌مانگه‌ر، رێبه‌ری خۆشه‌ویستی كۆمه‌ڵانی زه‌حمه‌تكێشی كوردستانیشی گرته‌وه‌. رێژه‌ی سه‌رجه‌م ئه‌م هه‌وڵه‌ تێرۆریستیانه‌ نزیك به‌ 1200 جار ده‌بێت كه‌ له‌و ناوه‌دا 300 كه‌س گیانیان به‌خت كردووه‌.
رژیم له‌ ماوه‌ی سی و سه‌ ساڵ حاكمییه‌تی توندوتیژانه‌ی خۆی، به‌ شێوه‌ی سیستماتیك و ئامانجدار، كوشت و بڕی سیاسی له‌ كوردستان دا به‌ڕێوه‌ بردووه‌. به‌ڵام پرسیارێك كه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌مه‌یه‌ كه‌ بۆچی كوشتاری سیاسی؟ گۆمانێك له‌وه‌دا نیه‌ كه‌ بێدادگاكانی رژیمی ویلایه‌تی فه‌قیه‌ له‌ ته‌واویه‌تی خۆیان دا ئاكامی نیزامێكی نادیموَكراتیكه‌ كه‌ پایه‌كانی یاسایی له‌ سه‌ر توندوتیژی سازكردن و دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانی توندوتیژی له‌ نێو كۆمه‌ڵگا پێكهاتووه‌ و دارێژراوه‌. زۆربه‌ی دادگاكان شاراوه‌ و به‌بێ بوونی هه‌یئه‌تی مونسیفه‌(ده‌سته‌ی باوه‌ڕپێكراو) و پارێزه‌ر به‌ڕێوه‌ ده‌چێ. هیچ كات به‌ڵگه‌ێك بۆ سه‌لماندنی تاوانی كه‌سه‌كان ناخرێته‌ روو. ئه‌وه‌ی كه‌ روونه‌ دادگای تێكۆشه‌رانی كورد شانۆیه‌ك زۆرتر نه‌بووه‌ و نییه‌. و جێگای بڕیاردان له‌ سه‌ر چالاكانی كورد ناوه‌نده‌ نیزامی و ئه‌منییه‌تییه‌كانی رژیمه‌. به‌م پێیه‌ ره‌وتی دادڕه‌سی له‌ كوردستان كه‌ به‌ ئیعدام كۆتایی پێدێت به‌ ته‌واوه‌تی نیزامی و ئه‌منیه‌تییه‌ نه‌ك یاسایی.

كوردستان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌ سه‌ر كاری كۆماری ئیسلامی وه‌كوو سه‌نگه‌ری ئازادی چاوی لێكراوه‌ و رژیمیش به‌م ڕاستیه‌ی زانیبوو و ده‌زانێت. هه‌ر به‌م هۆیه‌وه‌ به‌ ته‌واوی هێز و توانایه‌وه‌ دیهه‌وێت كه‌ به‌ر له‌ په‌ره‌سه‌ندنی چالاكییه‌ مه‌ده‌نی و ئاشتیخوازانه‌كانی تێكۆشه‌رانی كورد بگرێت و كه‌ش و هه‌وایه‌كی پۆلیسی و ئه‌منییه‌تی به‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگادا زاڵ بكات. به‌ شێوه‌ێك كه‌ به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ یاسا و چه‌مكگه‌لێكی ناروون، وه‌كوو «موحاربه‌» واته‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ خودا ، رووبه‌رووی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازانه‌ی كوردستان بووه‌ته‌وه‌.

به‌ڵام مێژوو لێوان لێوه‌ له‌ خه‌بات و تێكۆشانی نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌كان بۆ به‌ ده‌ستهێنانی مافی ره‌وای خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر زوڵم و زۆری خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كان. كۆماری ئیسلامیش وه‌كوو حاكمییه‌تێكی تۆتالیتێر، ده‌بێ بزانێ كه‌ ناتوانێ به‌ سزای ئیعدام وه‌كوو سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی ترساندن و تۆقاندن سه‌ركه‌توو بێت. ئه‌م دیالێكتیكی توندوتیژی رژیم و به‌ره‌نگاری گه‌لی كورده‌ش تا كاتێك كه‌ نیزامێكی دیموكراتیك كه‌ دان به‌ مافه‌كانی گه‌لی كورد دا بنێت نه‌یه‌ته‌ سه‌ر كار، درێژه‌ی ده‌بێت.

PM:05:27:14/10/2012




ئه‌م بابه‌ته 1185 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌