لە نشانەگان نەتەوەبوین لای ئێمەی بەشەیل خوارین



نویساین: فازڵ وەلیان


توام لەیرە باسیگ بخەمە وەر دەس خوەنەرەیل ئەزیز ک لە لای بڕێگ کەس وە پیویست زانریەد و لە لای کەسەیلیگیش وە بڤە تیەیدە هساو!.

نەتەوە یا نەسەوە وشەییگە ک فرەتر ماوەی یەی یا دو سەدەس خریاسە ناو وشەیەیل وەکارهاتی و وەو مانای ئمڕوویی سیاسی و کوومەڵایەتییە وە کاری تییەرن.


وشە و ئستلاهەیلیگ هەن ک لە پێشترەکەیل لە یەکەو نزیک بینە و جوور یەک وە کار هاتنە و جاروباریش لە جیای یەکتری کیشەییگ نەویە ئەگەر بوەتریاد. بەڵام ...


بەڵام لە گەرد پیشکەفتنەیل جوورایجوور لەی یەکی دو سەدەی دویاییە ک لە گشت زانستەیل بەشەری وە دی هاتنە؛ دونیا گووڕیاس و مانای گشت وشەیەیل و زانستەیل گووڕیاس و زانست وەگشتی وردەو بییە. یانی پیشترەکەیل وشەگان دایرە و پانتایی مانییگ فرە گردیان و ئرا کوومەی تاریفەیل فەرەییگ وە کار هاتیان، ئەگەر بتوایم نموونەی فەرە سادەییگ باریمن؛ پیشترەکەیل وەتیان قەلەم یا پێنووس= بوودە ئەو چشتە ک وە پی نویسیدن ک لە پەڕ پەلەوەریگ دروس بییە و ژەنیدەی ناو جەوهەر و لە سەر کاقەز یا پووسیگ وە پی نویسیاید. بەڵام ئیەنگە. ئیرەنگە ک باس پێنووس کەیدن بایس دونیاییگ لە زانیاری باریدنە وەر چەو خوەد و هویر لە لی بکەیدن ک یەکەم ئەو کەسە ک باس پێنووس کەید چ کارەس و مەبەستی لە پێنووس چەس. ئرا نموونە پێنووسیگ هەس ک ناوکەگەی لە کەربونە، ئەو پینووسەیلە ک ناوکەگەی لە کەربونە بوونە دو بەشەو، بەشێگیان ڕەنگاوڕەنگن و بەشێگیان یەی ڕەنگن یانی سییەن. ئەوانەی ک یەی ڕەنگن بوونە دو بەشەو، بەشێگیان سادەن و ئرا نویساین وە کار تییەن و بەشێگ تریان پێنووسەیل هونەریین ک وە دوو گرووی (H) و (B) دابەشەو بوون. ئەو گرووهەیلیشە خوەیان وە چەن شمارەی ١ تا ٦ دابەشەو بوون ک ڕێژەی نەرمی و سفتییانە. قەڵەم یا پێنوسەیل تریش دیریمن ک ئتودیین و ناوکەگەی گووڕیەی.


ئییانە نموونەییگ سادەن لە زانست سادەییگ جوور پێنووس ک شەو و ڕووژ لە گەردی سەروکار دیریمن. باقی زانست و تەکنولوژی و کاربوردییەیلمانیش هە لەیوانە. بایس هەر چشتیگ لە شوون خوەی وە کار باریمن.

یەکیگیش لەو وشەیەیلە ک توایمن لەیرە باسی بکەیمن وشەی (نەتەوە)سە. نەتەوە پیشترەکەیل لە گەرد قەوم، نژاد، ئوممەت، مەردم، کوومەڵگا، جومهوور، خەڵک، گەل تایفە، قەبیلە، ئەشرەت و ... نزیک بینە لە یەک و جوور یەک وە کار هاتنەس.


بەڵام ئمڕووژە و وەتایوەتی لە سەدەی ١٩ وەرەو ئی لا هەر کام لەیانە لە ناو دانشنامەیل سیاسی و فەرهەنگ وشەیەل کوومەڵایەتی ماناییگ جیا ئڕا خوەیان پیا کردنە و لە یەک دابڕیانە.

ئەگەر چەویگ بنووڕیەیدە ناو ئەدەبیات و نویسریایل کویەن و قەییمی لە وڵات خوەمان و وڵاتەیل دەورو وەر؛ وە ڕوینی دوینیمن ک ئەو وشەیەیلە لە گەرد مانای ئیسەییان چەنی جیاوازن:


شمشیر پاسبان ملک است و نگاهبان ملت –نوروزنامه-

عید اضحی سنت و رسم خلیل آزر است

اهل ملت را به رسم و سنت او افتخار. -ئەمیر موعێززی-

یا:

چو زین بگذری مردم آمد پدید

شد این بندها را سراسر کلید

سرش راست بر شد چو سرو بلند

به گفتار خوب و خرد کاربند -فێردەوسی-

یا :

می خور که ز دل کثرت و قلت ببرد

و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد

پرهیز مکن ز کیمیایی که از او

یک جرعه خوری هزار علت ببرد -خەییام-

یا:

عجایب یوسفی چون مه که عکس اوست در صد چه

از او افتاده یعقوبان به دام و جاه ملت‌ها

چو زلف خود رسن سازد ز چه‌هاشان براندازد

کشدشان در بر رحمت رهاندشان ز حیرت‌ها -حافز-


ئیانە نموونەیەیلیگن ک لە لاپەڕەی شئر شائرەیل هاتییە و هەر کام لە وشەگان ئرا خوەیان ماناییگ دیرن، بەڵام وەگشتی جوور ئمڕوو ماناگان لە یەکەو جیا نەکریانەسەو و نزیکن لە یەک.


بەڵام ئەوەییگ ک موهمە و بایس ئیمە وە جووریگ تر تماشای بکەیمن ئیەسە ک هەر ئەو جوورە ک لە قەدیمەیل کەسیگ چیاد و کیمیا خوەنیاد؛ ئەو کەسە بیادە کیمیاگەر و کاورای کیمیاگەر هەم دوکتوری کردیاد و هەمیش خاک کردیادە تڵا!!! یا کەسیگ ک چیادە ناو هەوزەیەیل دەرس دینی؛ بایس هەم زانست نجووم و هەسارەناسی یای بگردیاد؛ هەم ئوسوول مەنتق؛ هەمیش زانست کەلامی و هەم تبب و پزشکی ئسلامی. ئمرووژە لەی خەوەرەیلە نییە و هەرکام لە زانستەیل جیاوە بینە و هەر کەسیگ بایس بچوودە ناو چوارچوەی خوەی. تازە وەیە نەوسانەسەو و فەرەیش وردترەو بییە.


دوکتوریگ ک چوود و زانست پزشکی یای گرید؛ ئیرەنگە بایس تەنیا و تەنیا بچوود بەشیگ تایوەت و فەرە ورد لە پزشکی جوور: شارەزای دڵ، شارەزای جگەر، شارەزای دەمار یا ڕەگەیل و ... بخوەنید و دەس نەوەیدە ناو کار کەسەیل و سارەزایەیل تر.


لە کار وشەناسییش هە وەی جوورەسە و بایس وشەیەیل لە یەکەو جیا بکەیمن و مانای هەر کامیان بزانیمن و بزانیم لە ناو زانست کوومەڵایەتی و سیاسی مانایان چەس.

مانای "نەتەوە" ـیس لە زانست ئمڕوویی فەرە قویلە و دونیاییگ ئرا خوەی دیرد. ئەڵبەت ئی مانا ک ئمڕوو باوە فرەتر لە چەرخ و سەدەی ٢٠ وەرەو ئی لا هاتییەسە ناو زانستە سیاسییەگان.

وە کورتی بایس مانای نەتەوە وەی جوورە باس بکەیمن ک

نەتەوە یانی کوومەڵیگ مەردم ک چەن خاڵێگ هاو بەش دیرن جوور: زوان هاوبەش، جوقرافیای هاوبەش، میژوو و تاریخ هاوبەش، ئاوات و فکر هاوبەش و فەرهەنگ و کولتوور هاوبەش دیرن.

کاتێگ ک تماشای ئی خاڵەیلە کەیمن وەگشتی دوینیمن لە ناو مللەت یا نەتەوەیل زوورم دونیا ئی خاڵەیلە بییە و هە وەی هوەسە ک بینەسە خاوەن کیان و دەسەلات خوەیان.


کوردەیل ماوەی ١٠٠ ساڵە هاوار کەن و گووش دونیا کەڕ کردنە ک ئێمەیش خاوەن ئی فاکتەیلە هەیمن و لە کاروان دەوڵەت نەتەوە جی مەنیمنە و بایس بیمنە خاوەن ئەو خاک هاوبەشە ک میژووی هاوبەشیگ لە تی دیریمن و جوقرافیاگەی هاوبەشە ئرا گشتمان و زوانمان لە گەرد یەک هاوبەشە و ئاواتمانیش ئرا داهاتوو و بانان ئی خاکە هاوبەشە.


بەڵام کاتیگ ک وردەو بویمن لە میژووی ئی مەردمە؛ دوینیمن لە بڕیگ شوونەیل سازەیل جیایی و ناهاوئاهەنگی لە لی دریەیدن. میژوەگەمان ئەقەرەیشە ک داوا کەیمن فەرە هاوبش نییە و هەر کاممان لە بار جوقرافییاییەو وەرەو لای یەکیگ لە داگیرکەرەیلمان کیشریەیم!.

بەڵام ئی باسە لەیرە مەجالی نییە ک لە سەر گشت کوردستان قسە بکەید و تەنیا ئاماژەییگ وە بەش خوارین کوردستان ک ناوچەیەیل ئیلام و کرماشان و ... گریدە خوەی؛ خریەیدە وەر باس.


یانی ئەگەر ئیمە بایمن و جوور یەی نیشتمان و میلکان هاوبەش تماشای کوردستان بکەیمن بایس بوینیمن ک ئەو خاڵەیلە ک هاوبەشن لە لای ئیمەیش وە دی کریەی یا نە؟!


ئەگەر وە جووریگ تر تماشای باسەگە بکەیمن بایس بوینیمن ک لە بار جوقرافیایی، میژوویی، کوومەڵایەتی، کولتووری و سیاسی و خولیا و ئارەزوویەیل هەر لە بەشەیل خوار کوردستان هەتا سەرووی کوردستان چوی هویرەو کەیمن و ئایا هویچ درز و قەلشیگ لە بەینمان هەس یا نە؟!.

ئی پرسیارەیلە بایس لە خوەمان بکەیم و جواوەگانیان پیا بکەیم؛ ئەو کاتەسە ک تویەنیم وە ئەیبەیل خوەمان برەسیم و وردە وردە لاوەیمەیان.

ئەوەیگ ک بتوایم وە دەس پڕ لە دویای هویرەوکردن لەو باوەتە بایمنە دەیشت؛ کاتێگە ک نموونەگان بیلیمە لای یەک و بەراوردی بکەیمن و دویاییا لە گەرد هەستیگ بی لایەنانە وەڵام وە خود دەروونی و ناخ خوەمانەو بیەیم ک ئایا تا چ رادەییگ لە گەرد ئەو خاڵەیلە ک پڕکەر و تەواوکەر مانای نەتەوەس؛ ئیمەیش لە گەردی نزیکیمن یا وەگشتی ئەو خاڵەیلە پێکایمنەس.


ڕویادوەیل فەرەییگ لە میژووی کوردستان روی داس ک پیویست نییە بچیمنە ناخ ئەوانەوە و زنییەو بکەیمن. لەو ڕویداوەیلە لە هەر دو لاوە خاڵ لاواز بییە و چ لە بەشەیل خوارین کوردستان نەچینەسە دەنگ بەشەیل سەرەو و چ لە بەشەیل سەرەو نەهاتنەسە دەنگ کوردستان خوارینەو. بەڵام ئیمە لەیرە گشت ئەو ڕویداوەیلە نەیمنە هساو لاوازی و زەئف ڕاگەیانن ک لەو زەمانەیلە دونیا دەةگی گلێرەو نەکریاس و هەر کەسیگ لەی وڵاتەیلە تەنیا تویەنستییە مەردم دەورووەر خوەی ئاگادارەو بکەی لەو مەرامەیل و جومسەیلە ک تواستیە وە ڕی بخەی.


ئەگەر فەرە وەرەو دویا نەچیم و ڕویداوەیل ئی چەن مانگ وەرینە باریمە وەر چەو؛ فەرە سادەس ک قیاس بکەیمن.

ڕووژ چوارشەممە ٢ی گوڵان ١٣٩٤ هەتاوی خانمیگ وە ناو "فەریناز خوسرەوانی" خەڵک مەهاباد وە هووی هێرش وە مەبەست تەجاوز کەسیگ ؛ تواستوید خوەی لە دەسی ڕزگار بکەی ک وەداخەو گیانی لە دەس دا. رویداوەیل دویای ئی ڕویداوە و ڕشاننە ناو خیاوانەیل و ناڕزایەتییەل مەردمی و داوەت هزبەیل ئرا ناڕزایەتی لەی ڕویداوە و بێدەنگی وەرپرسەیل ماوەی فرەییگ دریژە داشت و وە یارمەتی ماهوارەیەیل و سایتەیل دەنگدانەوەی فەرەییگ داشت.


بەڵام ئەوەییگ ک فەرە جی پرسیارە و سەرد لە لی سڕ مینی ئەوەسە ک ئرا ئەو گستە ڕویداوە تەنیا و تەنیا یەی جموجویل بویچگیگیش لە ناوچەیل خوارین کوردستان نیاشت؟!.


ڕویداویگ تر ک لەی رووژەیلە بییەسە پرس گرینگیگ ئرا راگەیاننەیل و بایسیش ئەهەمییەت وە پی بیریەی؛ باوەت هێرس گریللاگان پ ک ک وە سەر پیشمەرگەیەیل هزب دموکرات کوردستان ئێران بی ک دەنگدانەوە ئەرینی و نەرینی وە شێوازەیل جوورایجوور و لە پشتگری لە پ ک ک و دموکرات لە لی کەفتەو. ئەوەییگ ک لەیرە پرسیارە و بایس هویر لە لی بکەیمن ئییەسە ک ئی باوەتیشە جوور باقی ڕویداوەیل لە لایەن بەشەیل خوارین کوردستانەو کەفتە وەر بێدەنگی و هویچ جوورە لایەنگری یا دژایەتییگ لە لی نەکریاد.


ئییە سە ئەو پرسیارە ک ئایا وەراسی ئێمە لە بەش خوارین کوردستان خوەمان وە کوردستانی زانیمن؟ ئایا ئێمەیش میژووی هاوبەش لە گەرد کوردستانا دیریمن؟ ئایا فەرهەنگ ئیمە لە گەرد باقی کوردەیل هاوبەشە؟ ئایا جوقرافیای ئێمە لە گەرد جوقرافیا و هەست و زوان ئەو باقی کوردەیل هاوبەشە؟ یا نە؟


یا نە ئێمە جیایمن و لە خاکێگ تر و لە گەرد زوانێگ تر و وە گەرد فەرهەنگیگ جیاوازەو ژییەیمن.

لە راسییا و لە کووتاییا ئەگەر بتوایمن میژووییگ نوو و لاپەڕەییگ تازە ئرا نەسل و نەوەیل بانان خوەمان وا بکەیم؛ بایس نووڕستنمان بگووڕنیم و وە جووریگ تر هویرەو بکەیم لە ئی ماوەی ژیانمانە.

سەرچاوە:

ویکی پێدیا

دیکشنری آنلاین آبادیس

فەرهەنگ دێهخودا

ماڵپەڕ گەنجوەر

مفهوم ملیت و تئوری جدایی طلبی: فرهنگ قاسمی


AM:09:06:31/05/2015




ئه‌م بابه‌ته 1269 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌