کارگەر و ڕووژێ جەهانیی کارگەر


لە: فازڵ وەلیان


کارگەر لە وشەیا وە مانای کارکەر و بکەرێ کار و کەسێگ ک لە کارگا و کارخانە کار کەید و هەقدەس گرێد ک ها لە وەرایوەر خاوەنکار. لە بار یاسا و مافیشەو <<کارگەر کەسیگە ک وە هەر شێوەییگ ئڕا وەرگردن هەقولکار؛ بگرە ئەوە هەقدەس بوود، بەش قازانج بوود یا وە جوورەیل تر، لە سەر داوای خاوەنکار کار کەید>>.


چوارچیوەیل یاسایی ناسین کارگەر


وە ڕویی ناسین یاسایی کارگەر، چوارچیوەیل ناسین کارگەر لە بکەرەیل و کارکەرەیل تر وەی شێوەی خوارەسە:

خاوەن کەسایەتیی تاک: کارگەر بایس کەسایەتیی تاک داشتوود، و نە یاسایی.

وەرگردن هەقولکار لە خاوەنکار: کارگەر بایس وە هووی کاریگ ک کەید هەقولکار وەر بگرێ.

ڕێڕەو خاوەنکار بوودن: کارگەر بایس لە کەسیگ تر لە کارەگانی ڕێڕەوی بکەید، یانی کەسێگ ک ئڕا جیوەجیکردن کارەیلی لە کەسیگ فەرمان نەگری و سەروەخوو و ئڕا خوەی کار بکەی، ئەوە کارگەر وە هساو نییەتیەید.


کارگەر وە مانای زامەتکیش


کوومەڵناسەیل مارکسیستی وە پیچەوانەی کوومەڵناسەیل سەرمایەداری (ک کوومەڵگا وە چینەیل جوورایجوور دابەشەو کەن)، کوومەڵگا وە دوو چین کارگەر و سەرمایەدار دابەش کەن. یانی وە جی ماناکردن کارگەر لە وەرایوەر خاوەنکار، کارگەر وەی شێوازە مانا کەن ک <<هەرکەسێگ ک ناچارە ئڕا وەدەسهاوردن نان کار بکەی و هەقدەس بگری، کارگەرە>>. هەر وەی هوە، تاکێگ لە ناو کوومەڵگا چ یەی مامووسای دانشگا بوود و یا کارکەر شارداری، ئەو یەی کارگەر وە هساو تیەی. کەسەیلیگ ک پشتگیری لەی مانا کەن لە سەر ئی باوەڕەن ک هەر کەسیگ ک ئڕا داهات <<زامەت>> کیشی ئەوە کارگەرە. هاتی دەقیقتر ئیە بوودن ک وە جی کارگەر ئی کەسەیلە وە <<زامەتکیش>> ناو بوەیم. چوین یەی کارمەند، دوکتور یا یەی موهەندسیش، ئڕا ڕەسین وە شارەزایی و تەخەسسوس و وەدەسهاوردن کار و جیوەجیکردن ئەرک سەرشانیان زامەت فەرەییگ کەفتیەسە سەر شانیان، چشتیگ ک هاتی کارگەرەیل دەسی لەوە بی خەوەر بوون.


ڕایت میڵز-کوومەڵناس مارکسیست ئامریکایی، لە ناو ئی جوورە ماناییگەو کارگەرەیل وە دو دەسەی <<یەقەچەرمییەیل>> (کارمەندەیل) و <<یەقەکەوەیل>> (کارگەرەیل دەسی) دابەش کەیدن. لەڕاسییا بوودن بویشیم مەبەست لە یەقەچەرمییەیل و یەقەکەوەیل، کارگەرەیل فکری و کارگەرەیل دەسییە ک وە هووی تەلاش چینەیل دەسەڵاتدار، فەرەتر مەردم لەو بی خەوەرن.


ڕووژێ جەهانیی کارگەر:


ڕووژێ جەهانیی کارگەر یادەوەر سەرهەڵداین کارگەرەیل ئامریکاییە لە یەکم مانگ مەی ساڵ ١٨٨٦ لە شیکاگوو ک هەر ساڵ لە فەرەییگ لە وڵاتەیل دونیا جەشن ئرای گیریەیدن.

حزبەیل کمونیستی و سووسیالیستی و سەندیکایەیل کارگەری لە فەرەییگ لە وڵاتەیل جەهان ئی ڕووژە لە گەرد وەڕییەوبردن ڕێپیوان و تەزاهوراتەیل سەرجاددەیی وە ڕێیەو بەن.

دەیان ساڵە ک وەی هوە و لەی ڕووژە، لە وڵاتەیل جوورایجوور (بێجگە لە ولایەتە یەکەوگردییەگان ئامریکا، کانادا و چەن وڵات بویچگ) ڕێوڕەسم تایوەت وە ڕییەو چوود. ولایەتە یەکەوگردییەگان ئامریکا و کانادا یەکمین دوشەمەی هەر مانگ سپتامبر وە ڕووژ "کارگەر" دیاری کردنە و ڕیوڕەسم وە ڕێیەو بەن.


ڕێوڕەسم یەکوم مانگ مەی جوور ڕووژ کارگەر وەی هوە بییەسە ک لە چوارم مانگ مەی ساڵ ١٨٨٦ و لە چوارمین ڕووژێ مانگردن و خڕەوبین کارگەرەیل ئامریکایی لە سار شیکاگوو، پولیس وەرەو ئەوان گولە دەر کرد و ژمارەییگ لە لییان کوشریا، چەن کەسیگیش زامار بی و دویاییش چوار کەسیان لە دار دریان. کارگەرەیل مانگردی خوازیار ئاسانکردن دووخ کار و کەمکردن سائەت کار ڕووژانە لە ١٠ سائەت ئڕا ٨ سائەت بین.


بڕیار بی ک یەکم مانگ مەی ١٨٨٦ لە ئامریکا (ولایەتە یەکوگردییەگان) کەمکردن سائەت کار ئڕا ٨ سائەت لە ڕووژ جیوەجی بوودن ک لەیوا نەوی و هەر وەیهوە، کارگەرەیل لە ئیلاوئەولای وڵات دەس دانە تەزاهورات و لە یەی هزار و دویس کارگا و کارخانە، مانگردن دەس وە پی کریاد. ژمارەی کارگەرەیل ناڕازی سار شیکاگوو فەرەتر بی لە باقی سارەیل و نزیکەی ٩٠ هزار کەس بی. لە چوارمین ڕووژێ مانگردنەگەی شیکاگوو، کارگەرەیل مانگردی و لایەنگرەیلیان لە مەیدان <<Haymarket\>> خڕەو بوین و لەورەو کەفتوینە ڕێ. قسەکەرەیل ئەوان سوار گاڕیی گەوراییگ بوین و دروشم دیان. لە دویای ماوەییگ، پولیس دەور گاڕییەگە دەن و توان ک تەزاهوراتکەرەگان بڵاوە بکەن ک کوتوپڕ تەقینەوەییگ ڕوی دەی. یەی ماموور پولیس کوشریەی و چەن کارگەر و پولیسیش زامار بوون. ئی ڕویداوە بوودە هووی ئییە ک پولیس دەس بوەیدە تەقەکردن وەرەو خەڵکەگە و کوشتار ڕوی بییەیدن. ئامار کوشریایەگان ئێلام نەکریاس بەڵام ناوەیل فەرەی زامارەیل هەس. پولیس وە دەسبردن وە توندوتیژی تویەنست جەمئیەتەگە بڵاوە وە پی بکەی. وە بوونەی ئی ڕویداوە، هەشت کەس وە ناو هووکار سەرەکی دەسگیر کریان ک پەنج لەوانە کارگەر موهاجر ئاڵمانی و یەکیگیان ئاڵمانی دانیشتی ئامریکا بین. دادگا یەکیگ لە دەسگیرکریایەیل وە ١٥ ساڵ هەبس ماکووم کرد و ئەو باقی وە ئێئدام ماکووم بین ک فەرماندار ئیالەت سزای دوان لەوان وە هەبس ئەبەد کەمەو کرد. یەکیگ لە ماکوومەگان وە ئێئدام، وەرجە جیوەجی بین ئێئدامەگەی خوەی کوشت و چوار ترەکیش کیشریانە دارەو. لە گەرد ڕەسین هەواڵ ئی تەزاهوراتە، کوشتار و ئێئدام وە باقی وڵاتەیل، لە شوونەیل جوورایجوور دونیا ڕێوڕەسم یایکردن وەڕییەو چی و هەر ساڵیش دوپاتەو کریاد ک وردەوردە یەکوم مانگ مەی \؛ رووژێ جەهانیی کارگەر ناو گرد. چوین ئێئدامکریایەگان شیکاگوو زوورمیان ئاڵمانی بین؛ لە ساڵ ١٩٣٣ هزب نازی ئاڵمان رووژێ یەکوم مانگ مەی وە ڕووژێ نیشتمانی و پشوو یا تەئتیل ڕەسمی ڕاگەیان.


ڕووژ کار لە ڕێکەفت یەکوم مانگ مەی لە فەرەییگ لە وڵاتەیل دونیا جەشن گردیان و هێمرای ڕووژیگە ئرا ئئترازەیل و ناڕزایەتییەل. لەی ڕووژە ڕێکخراوەیل و سازمانەیل جوورایجوور کارگەری لە گشت وڵاتەیل و لە چوارچوەی گرووهەیل دەس کەنە وەڕییەوبردن موسابقەیل جوورایجوور ئڕا مناڵەیل چین کارگەر. بەڵام وە گشت ئیانەیشەو لەی سالەیل دویاییە مەراسم ئی ڕووژە شکڵ نووییگ گردییە ک لەورە کارگەرەیل و سەندیکایەیل کارگەری خوازیار پاراستن مافەیل خوەیان و داین وجهەیەیل ئنسانی وە گووڕانکارییەیل ئابووری و ئقتسادیین.


کارگەر و ڕووژێ کارگەر لە کوردستان:


کار و کارگەر و کارگەری لە کوردستان جوور وڵاتەیل دەرو وەری ها لە ئاست سوننەتی و هێمرای ئەو پلە و جی هقووقی و سەندیکاییە وە دەس نەهاوردییە، هەرچەندە کوردستان وە نسبەت باقی سوونەیل ئێران کەمیگ سازمانیتر و ڕێکوڕاسترە و خاوەن یەی بڕ تەشکیلات و سازمان ناڕەسمی و نافەرمییە و توانستنە لە ساتوکاتەیل جوورایجوور و وە بوونەی ڕویداوەیل کارگەری هەڵوێستەیل خوەیان یەی کەم سازمان بییەن.


جموچویلەیل و ڕێکخستنەیل خوورسک کارگەری و وەتایوەتی ڕێکخستنەیل ساڵەیل وەرجە شووڕش گەلان ئێران و سالەیل دویای ئەوەیشە لە لایەن کوومەڵەوە لە ناوچە کوردستانییەگان؛ ئیانە گشت هووکار بینە ئڕا دامەزریاین بنەمایەیل سەرەتایی یەی دووخ ئنسانی و یەی کوومەڵگای ئامادە ئرا سازمان داین و وەرگردن سەندیکایەیکل کارگەری.


بەڵام وە لەوەچەوگردن گشت چالاکییەیل و جموجویلەیل کارگەرەیل شارەیل و ئاواییەیل کوردستان؛ بایس ئیە بزانیمن ک جومش و بزاڤ کارگەری لە کوردستان هێمرای اه لە هەنگاوەیل سەرەتایی خوەی و ئهتیاج و پیویستی وە کار فەرەترە و بایس لەی ڕییە کارگەرەیل و سەندیکاگانیان فەرە مەنی بوون هەتا بتویەنن ڕیشەی بتەو و پڕهازیگ لەی زەویی سفتە بچەقنن و وردە وردە سەمەری برەسننە نەسڵەیل دویایی و بانان خوەیان ک لەو بانانە دی کارگەر زوڵم لە لی نەچوود و ئەگەریش لە سوونەیلی زولم و ناهساوییگ کەفتە وەر جەو؛ کارگەر وە یارمەتی سەندیکاگانیان هەقەیل خوەیان بسننەو.

وە ئارزووی ئەو ڕووژەیلە و لەگەرد پیرووز کردن یای رووژی کارگەر لە گشت کارگەرەیل دونیا و زامەتکیشەییل کوردستان.


: ویکیپێدیا٢٧/٠٤/٢٠١٥


AM:07:12:30/04/2015




ئه‌م بابه‌ته 1138 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


زۆرترین خوێنراو‌