كوردە لوڕەكان، قەیرانی شوناس و چارەنووسێكی هەڵواسراو!(بەشی ٢)

كوردە لوڕەكان، قەیرانی شوناس و چارەنووسێكی هەڵواسراو!(بەشی ٢)

وەحید کەماڵی ئیلامی

«کوردە لوڕەکان، قەیرانی شوناس و چارەنووسێکی هەڵواسراو!» لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەیەکی مێژووی، جوگرافیایی، سیاسی، کولتوری، کۆمەڵایەتییە بۆ کوردە لوڕەکان، هەڵکەوتوو لە «لوڕستان»ـی ئیستا کە لە لایەن هاوڕێ «وەحید کەماڵی ئیلامی»ـیەوە نووسراوە.

ئەم لێکۆڵینەوەیە لە ١٤بەش یان سەردێڕدا تێدەکۆشێت ١. واتای وشەی لوڕ 2- لوڕ كێنو ڕەگەزیان چییە؟ 3- پێناسەی كوردی لوڕ و شێوەزاریان 4- هەشیمەت و ژمارەی كوردی لوڕ 5- جوگرافیای دانیشتنی كوردەلوڕەكان 6- كورتەیەك لە مێژووی دەسەڵاتە ڕامیارییەكان لە نێو كوردی لوڕ 7- ئایین و ئایین زا لە نێو كوردی لوڕ 8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم ) 9- كوردی لوڕ و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لە ئێران 10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد 11- كوردی لوڕ و هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان 12- بۆچوون و پێناسەكانی ئێستای كۆمەڵگای كوردی لوڕ لە بواری شوناسی نەتەوەیی 13- دەرفەت و پرسیارەكان 14- پیشنیارەكان لەو بارەیەوە بۆ چارەسەریچارەنووسە هەڵپەسێردراوەکان بخاتە ڕوو. ئەوەی لێرە دا دەیخوێننەوە بەشی دووەمی ئەم لێکۆڵینەوەیەیە.

9- كوردە لوڕەكان و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لەئێران

بەدوای هاتنە سەردەسەڵاتی ڕەزاخانی پاڵەوی و پێناسەكرانی چەمكی دەوڵەت-نەتەوەو پێشخستنی ڕامیاری « یەكسان سازی نەتەوەیی « لە هەموو ناوچەكان و لە نێو هەموو نەتەوەكانی ئێران لەلایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتوو ، ناوچە لوڕنشینەكان و كوردەلوڕەكانیش وەك هەموو نەتەوەكانی دیكەی ئێران كەوتنە بەر شاڵاو و پەلاماری سیاسەتی « یەك دەوڵەت-یەك نەتەوە « و شۆڤینیزمی تاشراوی نەتەوەیی فارس.

«لێرەدا بەرلەوەی باس لەم بەشە بكرێت ، كورتەیەك لەسەر شوناسی دروستكراوی « فارس « دەوترێت:

وشەی فارس كە بە دەیان ساڵە وەكو ناوی نەتەوەیەك بەكار دەهێندرێت لە ڕاستیدا ناوی نەتەوەیەك نییەو ناوی ناوچەیكە كە دەكەوێتە پارێزگای شیراز لە ئێران كە ئێستا پێدەڵێن « استان فارس» و ریشەی ئەم وشەیە «پارس» یان « پەرس»ە كە ئەویش لە وشەی « پەرت «ەوە وەرگیراوە و « پەرتە « یان پارتییەكان هەمان بەشەن لە مادەكان كە یاغی دەبن لە دەسەڵاتی ماد و خەڵكی ماد پێیان دەڵێن « پەرتە» واتە : «دابڕاو و پەرتەوازە بوو».

وشەی «پارس»یش لەبن كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی دەبێتە «فارس»و لە ڕاستیدا هیچكات ناوی نەتەوەیەك نەبووەو بە هەڵە و بە زانابوون ئەم وشەیە تاشراوە بۆ ناوی نەتەوەو شوناسێك كەلە ڕاستیدا هەبوونی نییە.

كە دەگوترێت فارس یان پارس ئەمە ئاماژەیە بە ناوچەو شوێن و شارێكی كۆن لە پارێزگای شیراز. (شاری كۆنی پەرسپۆلیس كە یونانییەكان ئەم ناوەیان بۆداناوەو لە بنەڕەتدا پەرتپۆلیسە).كە دەگوترێت فارسی یان پارسی واتە كەسێك كە خەڵكی ناوچەی فارس یان پارس بێت . كە دەگوتریت پارسیان واتە پارسییەكان و دیسان ئاماژەیە بە خەڵكی ناوچەو شاری كۆنی پارس نەك ناوی نەتەوەیەك و ئەم وشەیە بە هەڵەو بە پشت بەستن بە سیاسەتی یەكسان سازی نەتەوەیی ولە پێناو تاشینی یەك نەتەوە لە هەموو نەتەوەكانی ئێران دانراوە بۆ هەموو ئەو نەتەوانەی كە دانیشتووی جوگرافیای ئێرانن و هەركامیان شوناس و ناوی ڕەسەنی تایبەت بەخۆیان هەیە «.

بەرلەهاتنی دەسەڵاتی پاڵەویی ، ناوچە لوڕنشینەكان لەنێو خۆیان دابەش كرابوون بە چەند بەش وەكو ناوچەی « لوڕی گەورە « و «لوڕی بچووك « و دەسەڵاتی ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكان نزیكەی 500 ساڵ حوكمڕانیان دەكرد بەسەر ئەم ناوچانە.والییەكانی لوڕستان ڕەوابوونی دەسەڵاتی خۆیان لە ناوەندی دەسەڵات و پاشا وەردەگرت و لە بەرانبەردا باجیان دەدا بە ناوەندو لەكاتی شەڕ لەگەڵ هەر هێزێكی دەرەكی سەربازیان دابین دەكرد بۆ سوپای ناوەندو سەربەست بوون لە شێوازی حوكمڕانی كردن لە ناوچەكانی بن دەسەڵاتی خۆیان و دانانی یاساو ڕیسا لەو ناوچانەدا.

هەرچەندە كوردەلوڕەكان تا سەردەمی پاڵەوی خاوەنی دەسەڵاتی خۆجێیی بوون بەڵام پێناسەی ئەم دەسەڵاتانە هەمیشە سیاسی-سەربازی-مالیاتی (باجدەر) بوو و ڕەنگ و بۆنی شوناسی نەتەوەیی پێوەیان دیار نەبوو بۆیە هیچ چەشنە میراتێكی نەتەوەیی و خوڵقینەری شوناسیان بەجێ نەهیشت لە دوای نەمانیاندا كە لە پاشەڕۆژ بكرێتە فاكتەر یان هۆكارێك بۆ پاراستنی شوناسی ڕاستەقینەی كوردەلورەكان یان ببێتە هۆیەك بۆ سەرهەڵدان و ڕاپەڕینی جیلی نوێ لە بەرانبەر شوناسی تازەو دەسەڵاتی نوێ ،بۆیە كۆتاییهاتنی دەسەڵاتی والییەكان لەلایەن ڕەزاخانی پاڵەویی تەنها یەك سەرهەڵدانی بەرچاو لە مێژووی باشووری ڕۆژهەڵات ڕوویدا كە ئەویش شۆڕشی ئیلام یان شۆڕشی «ڕنۆ» بوو كە سەرهەڵدانێكی چەكداری و سیاسی بوو و لە ڕاستیدا چەمكی ناسیونالیزمی نەتەوەیی زۆر پێوە دیار نەبوو و ئامانجەكانی زیاتر لە چوارچیوەی داخوازە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا پێناسەكرابوون ئەویش نە بە شێوازێكی نووسراو بەڵكو تەنها بە شێوازێكی زارەكی بۆیە دەكرێت بڵەین چەمكی ناسیونالیزم و پێناسەی نەتەوەیی لە نێو كوردی لوڕ (مەبەست كوردەلوڕەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستانە) لە دایك نەبوو یان بە واتایەكی دیكە بە مردوویی لە دایك ببوو لە كاتی لە دایك بوون و پێناسەكرانی ناسیونالیزم لە نێو نەتەوەكانی ناوچەكەو شوناسی نەتەوەیی كوردەلوڕەكان بوو بە قوربانی و لیستووكی شوناسی سەپێندراو بەسەر گەلانی ئێران.

لە لایەكی دیكەوە سەرەڕای ئەو هەموو هێزو دەسەڵاتەی كە كوردەلوڕەكان بوویان لە سەردەمی والییەكان بەڵام بەهۆی ئەوەیكە دەسەڵاتی ناوچەیی والییەكان هیچ هەنگاوێكی زانستیان هەڵنەگرتبوو لە پێناو چەمكی شوناسی نەتەوەیی و ناسیونالیزم لە نێو كوردەلوڕەكان بۆیە دەبینین بە كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان ، لوڕەكان پێ دەنێنە سەردەمێك كە هیچ چەشنە ئامادەكاری پێویستی بۆ نەكراوە لە بواری شوناسی نەتەوەیی و بەم شێوەیە ناتوانن وەك شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان تێپەڕی قوناخی دەوڵەت-نەتەوە ببن و بۆیە تووشی قەیرانی قووڵ دەبن لە بواری شوناسی نەتەوەیی كە تا ڕۆژی ئەمڕۆش نەیانتوانیوە لێ رزگار بن.

دوای ڕۆخانی دەسەڵاتی پاڵەوی لە ئێران و سەقامگیربوونی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی لەسەر گەلانی ئێران ، برینی قەیرانی شوناس دوو هێندە قووڵتر ببوو لە نێو كوردەلوڕەكان و ئەگەر لە سەردەمی پاڵەوییەكان شوناسی كوردەلوڕەكان تەنها كەوتبووە بەر پەلاماری شوناسی دەستكردی فارس ، بە هاتنی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی كوردەلوڕەكان كەوتنە بەر شەپۆلی دویەمی توانەوە (ئاسمیلاسیون) كە ئەویش شەپۆلی ئایدیاو شوناسی توندڕەوی ئایین زای شیعە بوو كە بە یەكجاری كۆمەڵگای كوردەلوڕەكانی بەرەو هەڵدێڕێكی مەترسیدار برد لە بواری شوناسی نەتەوەیی و تەنانەت وای لێكردن كە ئێستا بەشێكی هەرەزۆری جیلی نوێ كوردی لوڕ لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆی هەڵبێت و هەوڵی ئەوە بدات جێگایەك و پێناسەیەك بۆ خۆی بدوزێتەوە لە نێو شوناسی نەتەوەكانی دراوسێ بەتایبەت شوناسی نەتەوەی فەرمی و سەردەست.

10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد

زیاتر لە چوارسەد ساڵ لەمەوبەر و بەرلەوەی هەر نەتەوەیەكی دیكە لە ناوچەكە (تەنانەت لە وڵاتی ئەورۆپیش)بیر لە بابەت و چەمكی « وڵات-نەتەوە « ( نەك دەوڵەت-نەتەوە) بكەن ، شەرەفخانی بەدلیسی كە یەكێك بووە لە وەزیرەكانی سەردەمی شاتەهماسبی سەفەویی و كاروباری هەموو ناوچە ڕۆژئاواییەكانی ئێرانی ڕێكخستووەو بۆخۆی خەڵكی شاری بەدلیس بووە لە باكووری كوردستان ، لە پەرتووكە بەنرخەكەی بە نێوی « شەرەفنامە» (مێژووی ماڵەمیرانی كورد) بناغەی چەمكی « وڵات-نەتەوە» دادەڕێژێت بۆ نەتەوەی كورد بە دیاری كردنی سنوور و خاكی كوردستان و نووسینی مێژووی ماڵەمیرانی كورد لە ناوچەكە.

هەرچەندە لە سەردەمی ژیانی ئەو هێشتا بابەت و چەمكی « دەوڵەت-نەتەوە « نەتەنها لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بگرە لە ئەوروپاش پێناسە نەكراوە بەڵام ئەو زۆر بە وردی و ڕێكوپێكی هەیكەل و قەبارەی نەتەوەیی كوردو سنوورەكانی خاكی كوردستان پێناسە دەكات لە چوارچێوەی چەمكی خاك(وڵات)-نەتەوە .بۆیە بەڕای نووسەری ئەم بابەتە بەخشینی نازناوێك وەك « باوكی نەتەوەیی كورد « بۆ ئەو جێگای خۆیەتی و مرۆڤ بە پشت بەستن بە نووسینەكانی شەرەفخان دەتوانێت ئیدعا بكات كە « بیروكەی وڵات-نەتەوە لە نێو كورد زۆر كۆنترە لە هەموو نەتەوەكانی ناوچەكە «.

دوای هێرشی سوپای موسڵمانەكان بۆسەر ئێران و خۆڕاگری درێژخایەنی كوردەلوڕەكان بۆ پاراستنی خاك و سامانیان لەكۆتاییداو بەزەبری زوور و شمشێر یان لە پێناو بەرژەوەندی ئایینی ئیسلامیان قبوڵ كرد وەك هەموو نەتەوەكانی دیكە لە ناوچەكەو لەئێران و بە تایبەت بەدوای زاڵبوونی بیرۆكەی شیعەگەری توندڕەو لە سەردەمی سەفەوییەكان لە ئێران و هاتنەئارای پەیمانی قەسری شیرین لە ساڵی 1639 ز لە نێوان سەفەوی و عوسمانی ، چارەنووسی كوردەلوڕەكان گۆڕانێكی زۆری بەسەرهات و ئاكاری گۆڕدرا و كۆمەڵگای كوردی لوڕ وەك بەشێك لە قەبارەی نەتەوەیی كورد تووشی دو دابڕانی سەرەكی ببوو لە نەتەوەو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

یەكەم : كوردەلوڕەكان بوون بە شیعەو لەبواری ئایین زاوە دووركەوتن لە باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كوردو لە بواری ڕامیاری-ئیداری ڕوویان كردە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات لە ئێران .

دویەم :پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كرا بە دوو لەت و لەتێكی لە سنووری دەسەڵاتی سەفەوییەكان و ئێران مایەوەو لەتێكی دیكەش كەوتە بن دەسەڵاتی عوسمانییەكان لە وڵاتی عیراق .ئەم لەت بوونە كاریگەری ڕاستەوخۆی بوو لەسەر چوونییەتی بەشداربوونی كوردەلوڕەكان لەهاوكێشە سیاسییەكانی داهاتوو بە تایبەت لە پەیوەندی لەگەڵ بابەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

ئەوبەشە لە كوردەلوڕەكان كەلە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی مانەوە وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا بە زۆر هۆكار بۆ وێنە وەك جیاوازی ئایین زا، كەوتنەژێر كاریگەری بیرۆكەی ئێرانچێتی و پان فارسیزم ، ناهەماهەنگی لە نێوان باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد لە ئێران لەگەڵ كوردی لوڕ و بە پێچەوانە، دوور بوون لە ناوەندی لەدایك بوونی ناسیونالیزمی سیاسی كوردی واتە « كۆماری كوردستان» لە مەهاباد،دابەش بوونی دەسەڵات لە وڵاتی ئێران لە نێوان بریتانیاو سۆڤییەتی كۆن ،سیاسەتەكانی دەسەڵاتەكانی پاڵەویی یەكەم و دویەم و كۆماری ئیسلامی لە پێناو ڕاكێشان و تواندنەوەی كوردە لوڕەكان لەنێو شوناسی فەرمی نەتەوەیی فارس و شوناسی ئایینی شیعە، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی كە سەفەوییەكان توانیبویان كوردەلوڕەكان و باقی پێكهاتەكانی كورد لە نیوەی خوارووی زاگروس ڕاكێشن بەرەو لای خۆیان بەهۆكاری رامیاری،ئایین زایی ، ئابووری و ئیداری و سەربازی و ...هتدو عوسمانییەكانیش پێكهاتەكانی كوردی سەرەوەی زاگروسیان ڕاكێشابوو بەرەولای خۆیان هەر بەو هۆیانەوەو زۆر هۆكاری دیكە كە لە دەرفەتی ئەم نووسینە نییە ، كوردەلوڕەكان تووشی قەیرانی قووڵی شوناس و چەواشەكاری لە جێگەوپێگەی نەتەوەیی ببوون و بۆیە نەك تەنها نەیانتوانی وەك پێویست لە چوارچێوەی هزر و بیری نەتەوەیی كورد جێگابگرن و بەشدار ببن لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە پێچەوانە زۆرجاریش بەكرێ گیران و بە كارهاتن دژ بە شوناسی نەتەوەیی و ڕاستەقینەی خۆیان و بەشداركران لە سەركوتی بزاڤی نەتەوەیی كوردلەئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

بەشێكی دیكەی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان و خاكی عیراق لە دوای ڕێكەوتننامەی قەسری شیرین یان زەهاو كە ئەمڕۆكە بە نێوی بێ بنەماو هەڵەی « كوردی فەیلی « ناوزەد كراون .

دانانی ناوی بی واتاو بێ بنەمای « فەیلی « لەسەر كوردەلوڕەكان لە عیراق خۆی یەكێك لەو فاكتەرو هۆكارانەیە كە بووەتە هۆی دابڕان و دووركەوتنی ئەم بەشە زۆرە لە نەتەوەی كورد لە شوناس و نەتەوەكەی . وشەی « فەیلی « وشەیەكی بێ مانا و بێ بنەمایە كە دیسان لەژێر كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی سەپێندراوە بەسەر شوناسی ئەم بەشە لە نەتەوەی كوردو ئەم وشەیە لەئەساسدا «پەهڵەیی»ە كە عەرەب كردوویانە بە «فەیلی» .وشەی فەیلی ناوی هیچ خێڵ یان هۆز یان شوێن یان ڕووداوێكی تایبەت و یان هیچ شتێكی دیكە لە دیموگرافیا و جوگرافیای نەتەوەی كوردو كوردستان نییەو بە هەڵەیەكی وێژەیی و زمانی لكێندراوە بەسەر كوردەلوڕەكان. تەنانەت ئەگەر بێت و وای دانێن كە وشەی « فەیلی « لە وشەی « پەهڵەیی « یەوە وەرگیرابێت و عەرەبەكان بە «فەیلی « بەكاریان هێنابێت ئەوكات دەبێت بڵەین : « كوردی پەهڵەیی « لە جیاتی « كوردی فەیلی» كە ئەمە لەڕاستی نزیكترە لەبەرئەوەی كە «پەهڵە» نێوی ناوچەیەكی گەورەو مێژووییە لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە شاری «زەڕین ئاوا» ناوەندییەتی و ئەم ناوە دەگەڕێتەوە بۆ یەكێك لە پێكهاتەو زمانە كۆنە مێژووییەكانی نەتەوەی كورد لە باشووری زاگروس كە زمانیان « پەهڵەیی» یان « پەهڵەویی» بووەو پاشماوەی زمان شارستانییەتی گەورەی مادەكانن و لەولاوەش فارسەكانیش بۆ ئەوەی شوناسی ئەم زمان و مێژوویە بگۆڕن و بیكەن بە هی خۆیان بە زانابوون پێدەڵێن « فارسی باستان « یان «فارسی كۆن « لە نێو نووسراوەكانیان لەسەر مێژوو.!

كوردەلوڕەكانی ژێردەسەڵاتی عوسمانی و دەوڵەتە یەك لەدوای یەكەكانی عیراق هەرچەندە شیعە بوون لەبواری ئایین زاوە بەڵام بەزۆر هۆكار نەكەوتنە ژێركاریگەری دەسەڵاتی سەفەوی و دەوڵەتەكانی ئێران وەك ئەوانەی كە كەوتنە نێو سنوورەكانی ئێران .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەر لە شاری كوتەوە بگرە هەتا دەگاتە ناوچەكانی خانەقین و جلەولاو تەق تەق لەباشووری كوردستان هەبوونیان هەبووەو بە هۆی ئەوەیكە لە وڵاتی عیراق بوون بە دراوسێ نەتەوەی عەرەب و زمان و كولتوور و داب و نەریتێك كە زۆر جیاوازی هەبوو لە ئەوەی خۆیان ، بۆیە زۆر زۆر كەمتر توانەوە لە نێو كومەڵگای عەرەبی و هەرچەندە بەدرێژایی دەسەڵاتەكانی وڵاتی عیراق تووشی زۆر هێرش و پەلاماری جۆراجۆر ببون دیسان هەرخۆیان بە كورد زانی و بەشداری زۆریان كرد لە قوناخەكانی گەشەسەندنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە عیراق .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەرچەندە لە نێو وڵاتێكی بە نێو عەرەبی و شوناسی عەرەب مابوون بەڵام بیۆكەی «پان عەرەبیزم « بە زۆر هۆكار نەیتوانی وەك بیرۆكەی پان ئێرانیزم كوردەلوڕەكان ئەنتیگرەی خۆی بكات و كوردەلوڕەكان بە هۆی دووربوون لە ناوەندی ئێرانچێتی و پان فارسیزم لە بواری جوگرافییەوەو سەركوت كران لەژێرناوی « كوردبوون و بە ڕەگەز ئاری بوون « لە لایەن دەسەڵاتی عەربی شۆڤینی دەرفەتی ئەوەیان هەبوو كە زیاتر بیر لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان واتە كورد بوون بكەن و هەرچەندە بەشێكی زۆریان لە ناوەندی دەسەڵاتی دەوڵەتێكی بە شوناس عەرەبی نیشتەجێ ببوون بەڵام هەموو كات هزر و بیریان لای شوناسی كوردبوون و ناوەندی سیاسی و ناسیونالیزمی كوردی بوو لە عیراق بۆیە دەبینین كە كوردەلوڕەكان لە عیراق لە هەموو ئاستێك بەشداریان كردووە لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە پێناو دامەزراندنی كیانی كوردی و هەزینەیەكی زۆریان داوە لەم ڕێگایە.

11- كوردی لوڕ و هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان

بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەبێت خەسارناسی بكرێت زۆر بە جددی و بێ لایەنانەو دوور لەهەر چەشنە بیرۆكەیەكی تەسكی حیزبی و ئەمە ئەركی زانایان و پسپۆڕانی سیاسی و لێكۆلینەرە بێ لایەكانی نەتەوەی كوردە.

هەرچەندە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەسەردەمی مودێرنیتەو لەسەر ئەساسی تیورییەكی ناسیونالیستی پێشكەوتوو لەو كاتەدا پێ نایە سەرەتای خۆی و گەیشتە لووتكەی خۆی لەكاتی دامەزڕاندنی كۆماری كوردستان و توانی لەماوەیەكی كورت بونیادی بیرۆكەی ناسیونالیزمی كوردی دابڕێژێت و پێشەنگ بێت بۆ بەشەكانی دیكەی كوردستان لەچەشن و مودێلی بیركردنەوە لە پاشەڕۆژ و داهاتووی خۆیانبەڵام نەیتوانی ئاواتە درێژخایەنەكانی نەتەوەی كورد لەڕۆژهەڵاتی كوردستان بێنێتە دی بەهۆی كەم بوونی تەمەنی و ماوەی ژیانی .

لێرەدا مەبەست ئاماژەكردن بە ڕەهەندە پۆزەتیڤ یان نیگەتیڤەكانی كوردستان نییە بەڵكو مەبەست تیشك خستنە سەر خاڵێكی گرینگە كە ئەویش ئەوەیە كە «شەپۆلەكانی دامەزراندنی كۆماری كوردستان زۆر كورت بوون و نەیانتوانی سنوورەكانی ناوچەی موكریان ببەزێنن لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان» بۆیە لە پەیوەندی لەگەڵ بابەتی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كە هەڵكەوتیان زیاتر لە 500 كم خوارتر و دوورتر بوو لە ناوەندی كۆماری كوردستان ، ڕەنگە لەو كاتەدا هیچ دەنگویەكیش نەگەیشتبێتە گوێ كۆمەڵگای كوردی لوڕ و ناوچە لوڕ نشینەكان سەبارەد بە كۆماری كوردستان .

بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد و تەكوینی نەتەوەیی گەلی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان فراز و نشێوی زۆری بەخۆە بینی لە دوای نەمانی كۆماری كوردستان و قوناخ لە دوای قوناخ زیاتر تووشی چەند دەستەیی و پەرتەوازەیی ببوو بەتایبەت دوای هاتنی بیرۆكەی چەپ لە ناوەندەوە بۆ ناوچەكوردنشینەكان چەند دەستەیی و دووركەوتنەوە لە یەكتر زیاتر كۆمەڵگای یەكدەستی كوردی تووشی خەسار كردو بوو بە هۆی بە لاریدا چوونی بزاڤی نەتەوەیی و لە دەست چوونی دەرفەتە مێژووییەكان لەبەردەم نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

كوردەلوڕەكانیش هەروەكو باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد تووشی پەتای بزاڤی بە ڕواڵەت چەپ ببوون و زیاتر لە نێو بیۆكەی پشت بەستوو بە ناوەندی سیاسەت لە ئێران توانەوەودوور مانەوە لە چەمكی نەتەوەیی كورد بوون.ئەو هێزە سیاسیانەی كە لەدوای كۆماری كوردستان و لە بن كاریگەری بیرۆكەی چەپ لەدایك ببوون ئەوەندە چوونە نێو قوڵاییتیوری چەپ و خەریكی ئایدیای هاوردە ببوون كە وردە وردە ئیجماعی كۆمەڵگای كوردیان هەڵوەشاندو لە سەردەمێك كە كاتی لە دایكبوونی میللەتان و دەوڵەتە نەتەوەییەكان بوو و دەبوایە بیری نەتەوەیی و گەیشتن بە دەسەڵاتی نەتەوەیی بكەنە بژاردەی یەكەمی خۆیان ، هەموو ئاواتەكانی نەتەوەی كوردیان فەوتاند و دواخر هەموویان ئاوارەو دەربەدەری وڵاتانی دەوروپشت ببوون.

خەریك بوون بە بابەت و ئایدیای چەپ ئەویش لە نێو كۆمەڵگایەكی تاسەر ئێسقان فیوداڵ و پێش نەكەوتوو و سونەتی و غافڵ بوون لە ڕاستییەكانی سەردەم و پێداویستییە سەرەكییەكانی نەتەوەی كورد لەو سەردەمەدا وای لە هێزە سیاسیەكانی كورد كرد كە نە تەنها بیر لە لكاندنی پێكهاتەی كوردی لوڕ نەكەن بە بزاڤی نەتەوەیی كورد بەڵكو بەشێكی زۆر لەم هێزە سیاسیانە ئەم پرسیارە سەیر و سەمەرەیان خۆڵقاند كە ئاخۆ ؛ « لوڕ كوردن ؟!»

هەرچەندە ڕۆناكبیران و نۆخبەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕیش بێتاوان نەبوون و نین لەمەڕ دوور كەوتنەوەی هەمە چەشنەی كوردی لوڕ لە نەتەوەو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی بەڵام هێزە سیاسییەكان و بەشێك لە نۆخبەی سیاسی و ڕۆناكبیرانی بیر سەقەتی كورد و چەشنی سیاسەت و كەم تەرخەمی و كرداری نەشیاوی حیزبە سیاسییەكوردییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كاریگەری یەكجار نیگەتیڤی بوو لەسەر پرۆسەی ئەنتیگراسیون و لكاندنی پێكهاتەی كوردی لوڕ بە نەتەوەی كوردو بەشداربوونیان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان . ئەمە سەرەرای هەوڵ و تێكوشانی سیستماتی دەوڵەتە یەك لە دوای یەكەكان لە ئێرانە كە بە هەموو تواناو هێزی فكری و سیاسی و سەربازی و ئابووری خۆیان هەوڵیاندا تا جگە لە دوورخستنەوەی كوردەلوڕەكان لە نەتەوەی كورد،شوناسی لوڕ بوونەوەكەشیان بگۆڕن و پێناسەیەكی دیكەی پێبدەن و بیانكەن بە فارس .

هێزە سیاسیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە خۆیان بە پێشەنگی بزاڤی كورد دەزانن لە ئێران هێشتا بە باشی لەم ڕاستیە تێنەگەیشتوون كە لەسەدا هەفتای (70%) نەتەوەی كورد و كوردستان لەبواری دیموگرافی و جوگرافی دانیشتووی ناوچەكانی باشووری ڕۆژهەڵاتی كوردستانن و لەم ڕێژەیەش لە سەدا پەنجای (50%) كوردی لوڕن .

چەواشەكارییەكانی دەوڵەتە ناوەندییەكان لەئێران هەرلە سەردەمی سیستەمی پاشایەتی پاڵەوی هەتاكو سەردەمی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی وای لە هێزە سیاسییەكانی كوردی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كردووە كە پێناسە بكرێن وەك هێزی سیاسی كۆمەڵگایەكی بە ئایین زا سونی و بە ڕكابەری بەشی كوردی شیعە لە قەڵەم بدرێن و لە لایەكی دیكەوە سیاسەت و كردەوەو شێوازی ڕێكخستن و بەڕێوەبەری لە چارت و پێكهاتەی حیزبەكانیش بە شێوازێك بووە كە بە نەخوازراو بوونەتە تەواوكەری ئەم سیاسەتەو بەو شێوەیە دەستی هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كورت كراوە لە گەیشتن بە ناوچەكانی خوارووی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ناوچەی كوردەلوڕەكان ، بۆیە ئەم مەسەلەیەڕەغبەت و مەیلی بەشداربوون لە بزاڤی كوردی و هەستی كوردبوونی لاواز كردووە لە لای كوردی شیعە بە گشتی و كوردی لوڕ بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی كوردستان .

جیاواز لە سیاسەتەكانی دەسەڵاتی ناوەندی بۆ دابڕینی كوردەلوڕەكان لە هەیكەلی نەتەوەیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ڕۆلی نیگەتیڤی هێز و حیزبە سیاسییەكانی سەر بە نەتەوەی سەردەست لە بە لاڕێ بردن و دوورخستنەوەی كوردەلوڕەكان لە شوناسی سەرەكی و ڕاستەقینەی كوردیان ، زۆر فاكتەر و چەمكی خراب و زیانبار لە لای هێزە سیاسییە كوردییەكانی ڕۆژهەڵات وەكو : « ناوچەگەرایی ، دووركەوتنەوە لە هزر و بیری ڕاستەقینەی نەتەوەیی ، ناشارەزایی لە چوونییەتی گەیاندن و شێوازی پەرەپێدان بە تێكوشانی نەتەوەییلە نێو كوردە لوڕەكان ، لۆكالیزە نەكردنی بیری نەتەوەیی كوردی لە لای كوردی لوڕ ، ململانی نێو حیزبی و نێوان حیزبی ، تەسك كردنی ئایدیای ناسیونالیزمی كوردی لە ناوچە كوردییە سوننە نشینەكان ، بوون بە پاشكۆی هێزە سیاسییەكانی سەر بە نەتەوەی سەردەست و ناوەند ، ناشاڕەزا بوون لە دیموگرافی و جوگرافیای ڕاستەقینەی نەتەوەی كوردو كوردستان ، پێشكەوتنی چەمكی شۆڤینی پێكهاتەی كوردی سۆران لە نێو قەبارەو دەسەڵاتی حیزبی (بەو مانایە كە هەموو پێكهاتەیەكی كورد دەبێ بێنە ژێر چەتری دەسەڵاتی پێكهاتەی كوردی سۆران و كوردی زاراوەی سۆرانی ) ، نەبوونی ستراتیژی نەتەوەیی و تێنەگەیشتن لە گرینگی بابەتی ژیوپۆلیتیكی كوردستان، داخستنی دەرگاو ڕێگاكانی دەسەڵات و بەڕێوەبەرایەتی حیزبی لە ڕووی كوردەلوڕەكان، بێ باەری بە كوردەلوڕەكان یان كوردە شیعەكان بە نیسبەت بابەتی نەتەوەیی لای سەركردایەتی پارتە كوردییەكان ، ترس لە بە پێشەنگ بوونی كوردەلوڕەكان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوی كورد ، كەوتنە ژێر كاریگەری ئایین زای سوننە (هەرچەندە حیزبەكان نكۆڵی لەم مەسەلەیە دەكەن بەڵام هەلومەرجی ئێستای هێزە سیاسییەكان و بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە ڕۆژهەڵات ئەم ئیدعایە دەسەڵمێنێت ) و زۆر فاكتەری دیكە بوونە بە هۆكاری ئەوەیكە كوردەلوڕەكان نەتوانن بەشدار بن لە پێشخستن و ڕێكخستنی هەیكەلی نەتەوەیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ڕۆژ بە ڕۆژ دوور بكەونەوە لە شوناسی كوردی خۆیان.

هەرچەندە كوردەلوڕەكان وەك تاك یان گروپی بچووك بەشداریان كردووە لە هەموو قۆناخەكانی شۆڕشی نەتەوەیی كوردی لە ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستان بەڵام تا ئێستاش كۆی پێكهاتەی كوردی لوڕ هەموو تواناو هێزی جەماوەری ،ئابووری ، سیاسی ، هزری و...خۆیان نەخستووتە گەڕ بۆ تێكەڵبوونێكی هەمە لایەنە لەنێو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو بڕیاری یەكلاكەرەوەیان نەداوە لەم بوارەدا .

کۆتایی بەشی (٢) درێژەی هەیە