خەزەڵوەری سوور، دەستپێکی بەهار

خەزەڵوەری سوور، دەستپێکی بەهار

ئۆمێد تاهێری



پێشەکی

کە‭ ‬حکومەتێک‭ ‬بووی‭ ‬لە‭ ‬سەرەتاوە‭ ‬ڕاپرسییەکەت‭ ‬بایکۆت‭ ‬کرابێ‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬کوردستان‭ ‬ڕەواییت‭ ‬نەبێ،‭ ‬بەزۆری‭ ‬چەک‭ ‬و‭ ‬هێزی‭ ‬سەرکوت‭ ‬ناوچەت‭ ‬داگیر‭ ‬کردبێتەوە‭ ‬و‭ ‬بەسەریدا‭ ‬حوکم‭ ‬بکەی،‭ ‬بۆ‭ ‬درێژەو‭ ‬سەلماندنی‭ ‬دەسەڵاتت‭ ‬مزدوور‭ ‬بکڕێ،‭ ‬خەڵکانێک‭ ‬لە‭ ‬هەڵبژاردنی‭ ‬چارەنووسیان‭ ‬بێبەری‭ ‬کەی‭ ‬و‭ ‬شوناس‭ ‬و‭ ‬کەلتوور‭ ‬و‭ ‬هەبوونیان‭ ‬لەبەرچاو‭ ‬نەگریت،‭ ‬نوێنەرایەتی‭ ‬و‭ ‬بەڕێوەبەرایەتی‭ ‬و‭ ‬بەرپرسایەتی‭ ‬باڵا‭ ‬دڵخوازانە‭ ‬دەستنیشان‭ ‬بکەیت،‭  ‬درگاکان‭ ‬بەسەر‭ ‬بەشداربوون‭ ‬لە‭ ‬دەسەڵات‭ ‬و‭ ‬بەڕێوەبەری‭ ‬و‭ ‬سیاسەتدا‭ ‬دابخەیت،‭ ‬سامانی‭ ‬ژێرزەوینی‭ ‬و‭ ‬ڕووزەوینی‭ ‬و‭ ‬کانگاکان‭ ‬بە‭ ‬تاڵان‭ ‬ببەیت،‭ ‬سیاسەتی‭ ‬هەڵاواردن‭ ‬و‭ ‬پشتگوێ‭ ‬خستن‭ ‬بەکار‭ ‬بێنیت،‭ ‬دووقاتی‭ ‬ناوەند‭ ‬بیانچەوسێنیتەوە‭ ‬و‭ ‬ناوەناوە‭ ‬لاوانیان‭ ‬لەسێدارە‭ ‬بدەی‭ ‬و‭ ‬کۆڵبەریان‭ ‬لێبکوژیت،‭ ‬لەئاست‭ ‬گیان‭ ‬و‭ ‬بژێو‭ ‬و‭ ‬ژیانی‭ ‬خەڵکدا‭ ‬وڵامدەر‭ ‬نەبیت‭ ‬و‭ ‬هاوکات‭ ‬تێکدەری‭ ‬ئاسایشی‭ ‬و‭ ‬تەناهی‭ ‬هەمان‭ ‬خەڵک‭ ‬بیت؛‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬ئاستی‭ ‬گشتییدا‭ ‬ئائینی‭ ‬دڵخواز‭ ‬بکەیتە‭ ‬فۆرمەت‭ ‬و‭ ‬فاکتەری‭ ‬جیاکردنەوەی‭ ‬حەق‭ ‬و‭ ‬ناحەق،‭ ‬وڵاتێک‭ ‬بکەیتە‭ ‬زیندان‭ ‬و‭ ‬پادگانێکی‭ ‬گەورەی‭ ‬لەسەر‭ ‬دابمەزرێنیت،‭ ‬ژن‭ ‬وەکوو‭ ‬کڵفەت‭ ‬و‭ ‬نیوە‭ ‬مرۆڤ‭ ‬پێناسە‭ ‬بکەیت،‭ ‬سیستەمی‭ ‬پەروەردە‭ ‬و‭ ‬زانکۆ‭ ‬بکەیتە‭ ‬شوێنی‭ ‬بارهێنانی‭ ‬مرۆڤی‭ ‬دەستەمۆ،‭ ‬مافی‭ ‬شارومەندی‭ ‬تا‭ ‬ئاست‭ ‬کۆیلەبوون‭ ‬دابەزێنی،‭ ‬کرێکار‭ ‬بچەوسێنیتەوە‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬چەندین‭ ‬مانگ‭ ‬مافی‭ ‬کارەکەی‭ ‬نەدەی،‭ ‬لاوان‭ ‬بێهیوا‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬ژیان‭ ‬دڵسارد‭ ‬کەیتەوە،‭ ‬ئازادی‭ ‬هزر‭ ‬و‭ ‬دەربڕین‭ ‬و‭ ‬گواستنەوەکەی‭ ‬زەوت‭ ‬بکەی،‭ ‬دەزگای‭ ‬دادەکەت‭ ‬ببێتە‭ ‬گەورەترین‭ ‬شوێنی‭ ‬نادادپەروەری،‭ ‬پەڕلێمان‭ ‬ببێتە‭ ‬داهۆڵی‭ ‬سەر‭ ‬خەرمانان،‭ ‬ژێرخانی‭ ‬ئابووری‭ ‬و‭ ‬ئاوەدانی‭ ‬و‭ ‬کەرتی‭ ‬بەرهەمهێنان،‭ ‬پیشەسازی‭ ‬و‭ ‬کشتوکاڵ‭ ‬بفەوتێنی،‭ ‬دزی‭ ‬و‭ ‬گەندەڵی‭ ‬و‭ ‬جەردەیی‭ ‬پیشەت‭ ‬بێت،‭ ‬ژینگە‭ ‬تێکدەی‭ ‬و‭ ‬لەهەمبەر‭ ‬پێشگرتن‭ ‬و‭ ‬کونترۆڵی‭ ‬ڕووداو‭ ‬و‭ ‬کارەساتە‭ ‬سرووشتییەکان‭ ‬ناتوان‭ ‬بی‭ ‬و‭ ‬خۆت‭ ‬ببینتە‭ ‬خولقێنەری‭ ‬کارەسات‭ ‬و‭ ‬بەشێک‭ ‬لە‭ ‬گرفت،‭ ‬زیندانەکانت‭ ‬ئاوەدان‭ ‬و‭ ‬بەسەدان‭ ‬کەس‭ ‬بە‭ ‬تاوانی‭ ‬جیابیرکردنەوە‭ ‬دەستبەسەر‭ ‬کرابێتن،‭ ‬سانسۆر‭ ‬و‭ ‬فیلتەرینگ‭ ‬بکەیتە‭ ‬نۆرم،‭ ‬کوشتن‭ ‬و‭ ‬بڕین‭ ‬و‭ ‬سەرکوت‭ ‬بکەیتە‭ ‬فۆرم،‭  ‬مزگەوت‭ ‬و‭ ‬ئیمامزادەت‭ ‬بە‭ ‬سەدان‭ ‬قات‭ ‬زیاتر‭ ‬لە‭ ‬قوتابخانە‭ ‬و‭ ‬نەخۆشخانە‭ ‬بێت،‭ ‬ڕێگا‭ ‬بە‭ ‬پێکهێنانی‭ ‬سەندیکا‭ ‬و‭ ‬ڕێکخراوی‭ ‬مەدەنی‭ ‬و‭ ‬پیشەیی‭ ‬نەدەی،‭ ‬هێز‭ ‬و‭ ‬دەزگای‭ ‬بەرینی‭ ‬سەرکوتت‭ ‬ببێتە‭ ‬جێگای‭ ‬شانازی،‭ ‬لە‭ ‬ڕێژەی‭ ‬سێدارەدا‭ ‬سەرتۆپ،‭ ‬و‭ ‬خۆکۆژی‭ ‬و‭ ‬نەخۆشی‭ ‬دەروونی‭ ‬و‭ ‬گرانی‭ ‬و‭ ‬بێکاری‭ ‬و‭ ‬هەژاری‭ ‬و‭ ‬برسییەتی‭ ‬و‭ ‬تەڵاق‭ ‬و‭ ‬تووشبوون‭ ‬بە‭ ‬مادەی‭ ‬هۆشبەر‭ ‬بەرهەمی‭ ‬دەسەڵاتداریت‭ ‬بێت؛‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬ئاست‭ ‬ناوچەیی‭ ‬و‭ ‬جیهانیدا‭ ‬لەجیاتی‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬گشتیی‭ ‬و‭ ‬ئاسۆی‭ ‬وڵات،‭ ‬بەژەوەندی‭ ‬تاقم‭ ‬و‭ ‬فێرقە‭ ‬لەبەرچاو‭ ‬بگری‭ ‬و‭ ‬سیاسەتی‭ ‬دەرەکی‭ ‬لەسەر‭ ‬ئانتاگۆنیسم‭ ‬و‭ ‬ئاوانتوریسم‭ ‬و‭ ‬دەستێوەردان‭ ‬و‭ ‬ئاژاوە‭ ‬نانەوە‭ ‬و‭ ‬داڵدەدانی‭ ‬ترۆریسم‭ ‬بنیات‭ ‬بنەی‭ ‬و‭ ‬بە‭ ‬دروشمی‭ ‬هەناردەکردنی‭ ‬ئایدۆلۆژیا‭ ‬و‭ ‬سڕینەوەی‭ ‬وڵاتان‭ ‬و‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬دیکە‭ ‬ببیتە‭ ‬هەڕەشەومەترسی‭ ‬بۆ‭ ‬دراوسێکان‭ ‬و‭ ‬وڵاتانی‭ ‬جیهان،‭ ‬ئەوە‭ ‬مەحکوومی‭ ‬بە‭ ‬ڕووخان‭ ‬و‭ ‬داڕمان‭! ‬

بزووتنەوەی‭ ‬کۆمەڵایەتی،‭ ‬یەکەم‭ ‬هەنگاوی‭ ‬ڕاپەڕین

بزوتنەوە‭ ‬کۆمەڵایەتییەکان‭ ‬ئامرازی‭ ‬سەرەکی‭ ‬خەڵکی‭ ‬ئاسایین‭ ‬بۆ‭ ‬بەشداری‭ ‬لە‭ ‬سیاسەتی‭ ‬گشتیی‭. ‬بزوتنەوەی‭ ‬کۆمەڵایەتی‭ ‬هەوڵێکی‭ ‬بەکۆمەڵ‭ ‬و‭ ‬خۆڕسک‭ ‬و‭ ‬ئەکتێکی‭ ‬هەڕەوەزە‭ ‬کە‭ ‬لەلایەن‭ ‬ڕێکخراو‭ ‬یان‭ ‬خەڵکەوە‭ ‬لەپێناو‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬و‭ ‬ئامانجێکی‭ ‬دیار‭ ‬و‭ ‬هاوبەش‭ ‬ڕێکدەخرێن‭.   ‬کاتێک‭ ‬کە‭ ‬خواست‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬و‭ ‬دەسەڵات‭ ‬تووشی‭ ‬بەریەککەوتن‭ ‬دەبن‭ ‬و‭ ‬لەبەرامبەر‭ ‬یەکتردا‭ ‬دەوەستنەوە‭ ‬بزووتنەوە‭ ‬کۆمەڵایەتییەکان‭ ‬سەر‭ ‬هەڵدەدەن‭. ‬بزوتنەوەکان‭ ‬پێویستیان‭ ‬بە‭ ‬ڕێبەڕایەتی،‭ ‬سەرچاوەی‭ ‬ئابووری،‭ ‬هاوئاهەنگی‭ ‬و‭ ‬ئامرازی‭ ‬پەیوەندی‭ ‬بەردەوام‭ ‬هەیەو‭ ‬لە‭ ‬ئەگەری‭ ‬گەشەکردن،‭ ‬گشتگیربوون‭ ‬و‭ ‬بەرین‭ ‬بوونەوە‭ ‬هاوکات‭ ‬لەگەڵ‭ ‬ڕێبەڕایەتی‭ ‬هۆشمەند،‭ ‬پوتانسیەڵی‭ ‬گۆڕانکاری‭ ‬قووڵ‭ ‬و‭ ‬تەنانەت‭ ‬ڕاپەڕینیان‭ ‬تێدایە‭. ‬کۆمەڵگا‭ ‬پرۆسەی‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬خواستێکی‭ ‬هاوبەش‭ ‬تێدەپەڕێنێت‭ ‬و‭ ‬ئەگەر‭ ‬لەسەری‭ ‬پێداگری‭ ‬بکات،‭ ‬یان‭ ‬ڕوانین‭ ‬و‭ ‬کردەوەی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬تووشی‭ ‬گۆڕان‭ ‬دەکات‭ ‬یان‭  ‬دەسەڵاتەکە‭ ‬دەگۆڕێت‭. ‬هێزی‭ ‬نیزامی‭-‬پۆلیسی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬وەکوو‭ ‬باسکی‭ ‬کۆنترۆڵی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬زۆرجاران‭ ‬لەلایەن‭ ‬دەسەڵاتەوە‭ ‬بۆ‭ ‬سەرکوتی‭ ‬بزوتنەوەکان‭ ‬بەکار‭ ‬دەبردرێت‭ ‬بەڵام‭ ‬ئەم‭ ‬هێزانە‭ ‬لەئەگەری‭ ‬سووربوون‭ ‬و‭ ‬درێژەکێشانی‭ ‬بزوتنەوەکە،‭ ‬لەژێر‭ ‬کارتێکەری‭ ‬گشتیی‭ ‬و‭ ‬جەماوەریدا‭ ‬تووشی‭ ‬دووبەرەکی‭ ‬و‭ ‬ڕووخان‭ ‬دەبن‭. ‬

هۆکار‭ ‬و‭ ‬بەستێن‭ ‬و‭ ‬پێداویستییەکانی‭ ‬ڕاپەڕین‭ ‬بریتین‭ ‬لە‭ ‬ئامانجی‭ ‬هاوبەش‭ ‬و‭ ‬ئیرادەی‭ ‬گشتیی،‭ ‬ناڕەزایەتی‭ ‬بەرینی‭ ‬کۆمەڵگا،‭ ‬نەبوونی‭ ‬هیوا‭ ‬بە‭ ‬گۆڕان،‭ ‬مەیل‭ ‬بۆ‭ ‬ئازادی‭ ‬و‭ ‬ڕزگاربوون‭ ‬و‭ ‬دەربازبوون‭ ‬لە‭ ‬دۆخی‭ ‬هەنووکەیی،‭ ‬دژایەتی‭ ‬گشتگیری‭ ‬یاسا،‭ ‬سەرهەڵدانی‭ ‬خوێندنەوە‭ ‬و‭ ‬ئایدۆلۆژیای‭ ‬نوێ،‭ ‬تەشەنەی‭ ‬ڕۆحییەی‭ ‬شۆڕشگێرانە‭ ‬و‭ ‬هەبوونی‭ ‬ڕێبەرایەتی‭. ‬بزوتنەوەکان‭ ‬سیکلێکی‭ ‬کاتییان‭ ‬هەیە‭ ‬بەو‭ ‬واتایە‭ ‬کە‭ ‬یان‭ ‬لە‭ ‬دەورەیەکی‭ ‬زەمانی‭ ‬تایبەتدا‭ ‬چالاکە‭ ‬یاکوو‭ ‬بەپێی‭ ‬گرینگی‭ ‬و‭ ‬جیددی‭ ‬بوونی‭ ‬بابەتیی،‭ ‬ناوبەناوە‭ ‬سەرهەڵدەداتەوە‭. ‬بزوتنەوە‭ ‬کۆمەڵایەتییە‭ ‬پێشکەوتووەکان‭ ‬بەهۆی‭ ‬فێرکاریی‭ ‬و‭ ‬پەروەردە،‭ ‬ئازادی‭ ‬ڕادەربڕین،‭ ‬سەربەخۆیی‭ ‬ئابووری،‭ ‬گەشەی‭ ‬ئەدەبیات‭ ‬و‭ ‬پیشەسازی،‭ ‬هەروەها‭ ‬شارستانییەت‭ ‬و‭ ‬زۆربوونی‭ ‬شارنشینی‭ ‬لە‭ ‬بەستێن‭ ‬و‭ ‬سیستەمێکی‭ ‬دێمۆکراتیکدا‭ ‬سەریان‭ ‬هەڵداوە‭ ‬و‭ ‬لە‭ ‬گەشەی‭ ‬دێمۆکراسیدا‭ ‬ڕۆڵی‭ ‬بەرچاویان‭ ‬بووە‭ ‬بەڵام‭ ‬کاتێک‭ ‬کە‭ ‬سیستەمی‭ ‬ئیدارە‭ ‬و‭ ‬دەسەڵات‭ ‬ڕێگا‭ ‬دێمۆکراتیکەکان‭ ‬دابخات،‭ ‬بزوتنەوەو‭ ‬شەپۆلی‭ ‬ئیرادەکەی،‭ ‬یا‭ ‬درگایەکی‭ ‬نوێ‭ ‬دەکاتەوە‭ ‬یا‭ ‬درگایەکی‭ ‬نوێ‭ ‬دروست‭ ‬دەکات‭. ‬

خەزەڵوەری‭ ‬ئێران

خرۆشی‭ ‬خەزەڵوەر‭ ‬ئەگەرچی‭ ‬لە‭ ‬بواری‭ ‬کەمایەتییەوە‭ ‬بە‭ ‬بەراوەرد‭ ‬لەگەڵ‭ ‬بزووتنەوەی‭ ‬سەوز‭ ‬یان‭ ‬دەی‭ ‬مانگی‭ ‬‮٩٦‬‭  ‬ڕێژەیەکی‭ ‬کەمتری‭ ‬لە‭ ‬بەشداربوان‭ ‬لەخۆ‭ ‬دەگرت‭ ‬بەڵام‭ ‬بوو‭ ‬بە‭ ‬خاڵێکی‭ ‬وەرچەرخان‭ ‬لە‭ ‬بەریەککەوتنی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬دەسەڵاتی‭ ‬ئێراندا‭. ‬ڕاستە‭ ‬کۆمەڵگای‭ ‬کوردستانی‭ ‬ئێران‭ ‬بەهۆی‭ ‬مێژوویەکی‭ ‬درێژ‭ ‬لە‭ ‬خەباتی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬پێکهاتەی‭ ‬حیزبی‭ ‬و‭ ‬پێگەیشتوویی‭ ‬و‭ ‬تێگەیشتووییەکەی‭ ‬هەر‭ ‬لە‭ ‬سەرەتاوە‭ ‬بەدژی‭ ‬ئەم‭ ‬ڕژیمە‭ ‬وەستایەوەو‭ ‬ناوەڕۆکەکەی‭ ‬خستە‭ ‬بەر‭ ‬پرسیار‭ ‬بەڵام‭ ‬پێیچوو‭ ‬تاکوو‭ ‬کۆمەڵانی‭ ‬خەڵکی‭ ‬ئێران‭ ‬لەو‭ ‬ڕاستییە‭ ‬تێبگەن‭. ‬ئەم‭ ‬تێگەیشتنە‭ ‬سەرەتا‭ ‬لەنێو‭ ‬حیزب‭ ‬و‭ ‬ڕێکخراوەکان‭ ‬کە‭ ‬یەک‭ ‬لەدوای‭ ‬یەک‭ ‬تەسفیە‭ ‬دەکران‭ ‬سەری‭ ‬هەڵدا‭ ‬و‭ ‬دواجار‭ ‬لە‭ ‬زانکۆوە‭ ‬وەکوو‭ ‬لانکەی‭ ‬توێژی‭ ‬پێشەنگ‭ ‬و‭ ‬تێگەیشتووی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬لە‭ ‬‮٧٨‬دا‭ ‬ساڕێژبوو،‭ ‬گەیشتە‭ ‬ساڵی‭ ‬‮٨٨‬‭ ‬و‭ ‬چینی‭ ‬مامناوندی‭ ‬کۆمەڵگا‭ ‬بەهیوای‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬مافە‭ ‬دێمۆکراتیک‭ ‬و‭ ‬شارومەندییەکانیان‭ ‬هاتنە‭ ‬سەر‭ ‬شەقام،‭ ‬شەو‭ ‬هاتوو‭ ‬و‭ ‬ڕۆژ‭ ‬ڕۆیشت‭ ‬و‭ ‬بارودۆخی‭ ‬ژیان‭ ‬و‭ ‬بژێوی‭ ‬خەڵک‭ ‬هەتا‭ ‬هات‭ ‬خراپتر‭ ‬بوو‭ ‬و‭ ‬ساڵی‭ ‬‮٩٦‬‭ ‬یەکەم‭ ‬جەرەقەی‭ ‬شۆڕشی‭ ‬برسییەکان‭ ‬پێکهاتوو‭ ‬لەچینی‭ ‬هەژار‭ ‬و‭ ‬چینی‭ ‬مامناوەندی‭ ‬پێشوو‭ ‬کە‭ ‬دوای‭ ‬ڕووخان‭ ‬هاتبوونە‭ ‬ژێر‭ ‬هێڵی‭ ‬هەژاری‭ ‬لێدرا‭. ‬لەم‭ ‬ماوەدا‭ ‬بزووتنەوە‭ ‬شوناسخوازەکانی‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬دیکە‭ ‬لە‭ ‬ئەنجامی‭ ‬سیاسەتی‭ ‬سڕینەوە‭ ‬و‭ ‬هەڵاواردن‭ ‬تا‭ ‬دەهات‭ ‬پەرەی‭ ‬دەسەند‭ ‬و‭ ‬هاوکات‭ ‬مەودایان‭ ‬لەگەڵ‭ ‬ناوەند‭ ‬زیاد‭ ‬دەبوویەوە‭. ‬تاکوو‭ ‬ئەم‭ ‬دواییە‭ ‬کە‭ ‬خوێناوی‭ ‬ترین‭ ‬ڕووبەڕوبوونەوەی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬دەسەڵات‭ ‬هاتە‭ ‬ئاراوە‭.‬

‭ ‬خەزەڵوەر‭ ‬و‭ ‬چەند‭ ‬تێبینی‭:‬

‮١‬‭- ‬لەلایەکەوە‭ ‬چینی‭ ‬مامناوەند‭ ‬و‭ ‬هەژار‭ ‬لەدژایەتی‭ ‬ڕژیم‭ ‬یەکیان‭ ‬گرتەوە‭ ‬و‭ ‬لەلایەکی‭ ‬دیکەوە‭ ‬نەتەوە‭ ‬بندەستەکان‭ ‬هاوتەریب‭ ‬لەگەڵ‭ ‬ناوەند‭ ‬دەنگیان‭ ‬هەڵبڕی‭. ‬خوێندکار‭ ‬و‭ ‬کرێکار‭ ‬بەشداریان‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬ژنان‭ ‬نەترسانە‭ ‬دەوریان‭ ‬گێڕا‭. ‬

‮٢‬‭- ‬خەڵک‭ ‬بەو‭ ‬باوڕە‭ ‬گەیشت‭ ‬کە‭ ‬ڕژیم،‭ ‬ئیرادە‭ ‬و‭ ‬ئیمکان‭ ‬و‭ ‬ئامرازی‭ ‬چارەسەری‭ ‬و‭ ‬وڵامدەربوونی‭ ‬بە‭ ‬دەستەوە‭ ‬نییە‭ ‬و‭  ‬بۆ‭ ‬مانەوەی‭ ‬خۆی‭ ‬لەهیچ‭ ‬جۆرە‭ ‬کوشتارێک‭ ‬هەدا‭ ‬نادا‭ ‬هەربۆیە‭ ‬ئامادە‭ ‬بوون‭ ‬بەرامبەر‭ ‬بە‭ ‬توندوتیژی،‭ ‬بە‭ ‬کەمترین‭ ‬ئامراز‭ ‬و‭ ‬ئیمکان‭ ‬بوەستنەوەو‭ ‬بە‭ ‬مافی‭ ‬خۆپاراستنی‭ ‬ڕەوا،‭ ‬هەیمەنەی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬و‭ ‬هێزی‭ ‬سەرکوتگەر‭ ‬بشکێنن‭. ‬

‮٣‬‭- ‬لاوان‭ ‬و‭ ‬مێرمنداڵان‭ ‬کە‭ ‬بەهۆی‭ ‬پەیوەندی‭ ‬جیهانی،‭ ‬وشیارتر‭ ‬و‭ ‬وریاترن‭ ‬چارەنووسێکی‭ ‬گەش‭ ‬و‭ ‬داهاتوویەکی‭ ‬ڕوون‭ ‬بۆ‭ ‬خۆیان‭ ‬نابیننەوە‭. ‬تووڕەو‭ ‬بێهیوان‭ ‬و‭ ‬وەکوو‭ ‬پێکهاتەی‭ ‬سەرەکی‭ ‬خۆپیشاندەران‭ ‬بوون‭ ‬بە‭ ‬سەمبۆلی‭ ‬نەسلێک‭ ‬کە‭ ‬چیتر‭ ‬نایانهەوێت‭ ‬لەو‭ ‬دۆخەدا‭ ‬بژین‭. ‬

‮٤‬‭- ‬داخوازییەکانی‭ ‬ئەمجارە‭ ‬هەم‭ ‬مەعیشەتییە،‭ ‬هەم‭ ‬مافخوازانە‭ ‬و‭ ‬شوناسخوازانە،‭ ‬هەم‭ ‬ئازادایخوازانە‭ ‬و‭ ‬دێمۆکراتیک‭ ‬و‭ ‬سیاسی،‭ ‬هەم‭ ‬ڕەگەزی‭ ‬و‭ ‬چینایەتی‭ ‬و‭ ‬هەم‭ ‬کەلتووری،‭ ‬پێکهاتەو‭ ‬ناوچە‭ ‬و‭ ‬دروشمەکانی‭ ‬بەشداربووان‭ ‬سەلمێنەری‭ ‬ئەم‭ ‬ڕاستییەیە‭. ‬دۆخی‭ ‬ئابووری‭ ‬خەڵک‭ ‬لەو‭ ‬پەڕی‭ ‬خراپیدایە‭ ‬و‭ ‬پەیداکردنی‭ ‬بژێوی‭ ‬ژیان‭ ‬پرسی‭ ‬سەرەکییە،‭ ‬نەتەوە‭ ‬بندەستەکان‭ ‬لە‭ ‬پەراوێزکەوتوویی‭ ‬و‭ ‬هەڵاواردن‭ ‬ناڕازین،‭ ‬خەڵک‭ ‬بەدەست‭ ‬ئۆلیگارشی‭ ‬خۆسەپێنەوە‭ ‬وەتەنگ‭ ‬هاتوون،‭ ‬ژنان‭ ‬و‭ ‬چینی‭ ‬بندەست‭ ‬لە‭ ‬جیاوازی‭ ‬و‭ ‬چەوسانەوە‭ ‬وەزاڵە‭ ‬هاتوون،‭ ‬و‭ ‬کەلتوورە‭ ‬جیاوازەکان‭ ‬بە‭ ‬زمانی‭ ‬دایکی‭ ‬دروشمی‭ ‬هەبوونیان‭ ‬بەرزکردەوە‭. ‬

‮٥‬‭- ‬سیکلی‭ ‬کاتیی‭ ‬ناڕەزایەتییەکان‭ ‬لە‭ ‬‮١٠‬ساڵانەی‭ ‬خۆیەوە‭ ‬گەیشتووەتە‭ ‬ئەمرێکی‭ ‬ڕۆژانەو‭ ‬لەشێوازی‭ ‬جیاوازدا‭ ‬بەردەوام‭ ‬بوونی‭ ‬هەیە‭. ‬ئاسایی‭ ‬بوونەوەی‭ ‬ناڕەزایەتی‭ ‬سەر‭ ‬شەقام،‭ ‬لەلایەکەوە‭ ‬بزوێنەری‭ ‬کۆمەڵانی‭ ‬بێدەنگە‭ ‬و‭ ‬لەلایەکی‭ ‬دیکەوە‭ ‬دوایین‭ ‬باسکی‭ ‬ڕژیم‭ ‬واتە‭ ‬هێزی‭ ‬سەرکوت‭ ‬و‭ ‬زەبر‭ ‬و‭ ‬زەنگ‭ ‬تووشی‭ ‬فەرسایەش‭ ‬و‭ ‬ماندوویەتی‭ ‬و‭ ‬دوودڵی‭ ‬دەکات‭. ‬بە‭ ‬خراپتر‭ ‬بوونی‭  ‬دۆخی‭ ‬ئابووری‭ ‬ئێران‭ ‬و‭ ‬بێهیوابوونی‭ ‬خەڵک‭ ‬لە‭ ‬گۆڕانکاری،‭ ‬ئەم‭ ‬ڕووبەڕووبوونانە‭ ‬لە‭ ‬هەر‭ ‬بۆنە‭ ‬و‭ ‬مەجال‭ ‬و‭ ‬دەرفەتێکدا‭ ‬سەرهەڵدەداتەوە‭. ‬دەزگای‭ ‬ئەمنی‭-‬نیزامی‭-‬پۆلیسی‭ ‬و‭ ‬هێزی‭ ‬سەرکوتی‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬دەیان‭ ‬دزگای‭ ‬هاوتەریب‭ ‬و‭ ‬مەوازییەوە‭ ‬توانای‭ ‬یەکدەست‭ ‬مانەوەی‭ ‬نییە‭. ‬

‮٦‬‭- ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬ئێران‭ ‬بە‭ ‬ناوەڕۆک‭ ‬و‭ ‬ڕوانگەیەکی‭ ‬ترادیسیۆنال‭ ‬ڕووبەڕووی‭ ‬سەدەی‭ ‬هاوچەرخ‭ ‬بوەتەوە‭ ‬کە‭ ‬سەردەمی‭ ‬مۆدێڕنیتە‭ ‬و‭ ‬ئیفۆرماتیک‭ ‬و‭ ‬گلۆبالیزاسیۆنە‭ ‬و‭ ‬ئەمە‭ ‬لە‭ ‬خۆیدا‭ ‬بەواتای‭ ‬ئیستکاک‭ ‬و‭ ‬تەناقوزێکی‭ ‬گەورەیە‭ ‬هەروەها‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ڕەوتی‭ ‬ڕوو‭ ‬لە‭ ‬گەشەی‭ ‬دێمۆکراسیدا‭ ‬دیکتاتۆرییەکان‭ ‬یەک‭ ‬لە‭ ‬دوای‭ ‬یەک‭ ‬لە‭ ‬ڕووخاندان‭. ‬

‮٧‬‭- ‬کۆماری‭ ‬ئیسلامی‭ ‬ڕەوایی‭ ‬و‭ ‬ئۆتۆریتە‭ ‬و‭ ‬کارامەیی‭ ‬نەماوە‭. ‬زۆرینەی‭ ‬خەڵک‭ ‬و‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬توێژ‭ ‬و‭ ‬بلیمەتەکان‭ ‬لە‭ ‬دۆخی‭ ‬نالەباری‭ ‬ئێستا‭ ‬ناڕازین‭ ‬و‭ ‬خواستی‭ ‬نەمانی‭ ‬ڕژیم‭ ‬بوەتە‭ ‬خواستێکی‭ ‬گشتگیر‭. ‬خەڵک‭ ‬هیوایەکی‭ ‬بە‭ ‬گۆڕان‭ ‬و‭ ‬چاکسازی‭ ‬نەماوە‭. ‬یاساکانی‭ ‬دەسەڵات‭ ‬لەگەڵ‭ ‬مافی‭ ‬مرۆڤ‭ ‬و‭ ‬شارومەندی‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬گشتیی‭ ‬نایەتەوە‭ ‬و‭ ‬تاکەکان‭ ‬هەر‭ ‬لە‭ ‬یاساکانی‭ ‬هاتوچۆ‭ ‬تا‭ ‬حیجابی‭ ‬ئیجباری‭ ‬پێشێلی‭ ‬دەکەن‭. ‬بزووتنەوەیەکی‭ ‬کۆمەڵایەتی‭ ‬لە‭ ‬گوڕ‭ ‬و‭ ‬تیندایە‭ ‬و‭ ‬دەسەڵات‭ ‬کۆڵ‭ ‬بە‭ ‬چاکسازی‭ ‬نادات‭ ‬هەروەها‭ ‬ڕەهێڵێکی‭ ‬گەورە‭ ‬کەوتوتە‭ ‬نێو‭ ‬بازنەی‭. ‬

کەوابوو‭ ‬ڕێبەرایەتی‭ ‬کارامە‭ ‬تەنیا‭ ‬هەڵقەی‭ ‬ونبووی‭ ‬ئەم‭ ‬پازێڵەیە‭ ‬بۆ‭ ‬ڕۆیشتنی‭ ‬بەرەو‭ ‬ڕاپەڕین‭. ‬

خاڵی‭ ‬لاوازی‭ ‬ئەم‭ ‬ئاخێزە،‭ ‬نەبوونی‭ ‬ڕێبەرایەتی‭ ‬و‭ ‬بەڕێوەبەرییەکی‭ ‬یەکانگیر‭ ‬و‭ ‬کۆدەنگ‭ ‬بوو‭ ‬کە‭ ‬جارێکی‭ ‬دیکە‭ ‬سەلماندی‭ ‬گەیشتن‭ ‬بە‭ ‬ئاکام‭ ‬لە‭ ‬هەر‭ ‬جووڵە‭ ‬و‭ ‬خرۆشێکی‭ ‬جەماوەریدا‭ ‬پێویستی‭ ‬بە‭ ‬ئاڵترناتیڤ‭ ‬و‭ ‬مەرجەعییەتێکی‭ ‬هاوبەش‭ ‬و‭ ‬گشتگیرە‭ ‬تاکوو‭ ‬ناڕەزایەتییەکان‭ ‬و‭ ‬جەماوەری‭ ‬ڕاساو‭ ‬هیدایەت‭ ‬و‭ ‬ڕێنوێنی‭ ‬بکات‭. ‬

کورد،‭ ‬ئەرک‭ ‬و‭ ‬هەلەکان

‮١‬‭-‬ئەو‭ ‬بزووتنەوە‭ ‬و‭ ‬نافەرمانییە‭ ‬مەدەنییانەی‭ ‬کە‭ ‬بەردەوام‭ ‬بوونیان‭ ‬بووە،‭ ‬دەستپێکی‭ ‬جووڵانەوەیکی‭ ‬گشتیی‭ ‬و‭ ‬جەماوەرییە‭ ‬کە‭ ‬نەوەی‭ ‬نوێی‭ ‬چاونەترس‭ ‬و‭ ‬کۆمەڵانی‭ ‬خەڵکی‭ ‬وەزاڵەهاتوو‭ ‬پێشەنگایەتی‭ ‬دەکەن‭.  ‬بارودۆخی‭ ‬دژواری‭ ‬ژیان‭ ‬لەژێر‭ ‬هێژمۆنی‭ ‬دەسەڵاتێکی‭ ‬تۆتالیتێر‭ ‬بەهەموو‭ ‬ڕەهەندە‭ ‬سیاسی‭-‬کۆمەڵایەتی‭-‬ئابووری‭-‬کەلتوورییەکانیەوە،‭ ‬هەژاری‭ ‬و‭ ‬بێکاری‭ ‬و‭ ‬برسییەتی‭ ‬لەلایەکەوە‭ ‬و‭ ‬تینوویەتی‭ ‬بۆ‭ ‬خۆناسین‭ ‬و‭ ‬خۆناساندن‭ ‬و‭ ‬سەلماندنی‭ ‬شوناس‭ ‬لەلایەکیترەوە‭ ‬بزوێنەر‭ ‬و‭ ‬ئەنگیزەیەکی‭ ‬گەورەیە‭ ‬بۆ‭ ‬خواستی‭ ‬گۆڕین‭ ‬و‭ ‬گۆڕانکاری‭ ‬و‭ ‬هەروەها‭ ‬دەرفەتێکە‭ ‬بۆ‭ ‬وەگەڕکەوتی‭ ‬وزە‭ ‬و‭ ‬توانای‭ ‬نووستووی‭ ‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬و‭ ‬ئەمە‭ ‬جەوهەری‭ ‬پێنوسی‭ ‬هەمان‭ ‬ستراتیژی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬تەوەرییە‭ ‬کە‭ ‬لەسەر‭ ‬لاپەڕەی‭ ‬مێژوودا‭ ‬هەڵدەخلیسکێت‭. ‬جێگای‭ ‬ئاماژەیە‭ ‬ئامانج‭ ‬لە‭ ‬ستراتیژی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬تەوەری‭ ‬بە‭ ‬هەمان‭ ‬ئەندازە‭ ‬کە‭ ‬ساغ‭ ‬کردنەوەی‭ ‬هزر‭ ‬و‭ ‬وزەی‭ ‬ڕۆژهەڵات‭ ‬و‭ ‬تەرکیز‭ ‬لەسەر‭ ‬کێشەوپرسەکانی‭ ‬بوو،‭ ‬لەنێو‭ ‬بازنەی‭ ‬ئێرانیشدا‭ ‬ڕووی‭ ‬لە‭ ‬بەرژەوەندییەکانی‭ ‬کورد‭ ‬و‭ ‬کوردستانی‭ ‬ڕۆژهەڵاتە‭. ‬هاوتەریب‭ ‬بوونی‭ ‬‮٢‬‭ ‬هۆکار‭ ‬و‭ ‬ئەنگیزەی‭ ‬ناڕەزایەتی‭ ‬واتە‭ ‬خواستی‭ ‬چینی‭ ‬چەوساوە‭ ‬بۆ‭ ‬ژیانی‭ ‬باشتر‭ ‬و‭ ‬عەداڵەتی‭ ‬کۆمەڵایەتی‭ ‬لەگەڵ‭ ‬بزوتنەوەی‭ ‬شوناسخوازی،‭ ‬ڕیک‭ ‬هەمان‭ ‬‮٢‬‭ ‬باڵەیە‭ ‬کە‭ ‬کۆمەڵە‭ ‬پێوەی‭ ‬دەفڕێت،‭ ‬هەر‭ ‬بەم‭ ‬بۆنەوە‭ ‬ئەرکی‭ ‬کۆمەڵەیە‭ ‬کە‭ ‬پێشەنگایەتی‭ ‬ئەم‭ ‬دۆخە‭ ‬بکات‭. ‬

‮٢‬‭- ‬ئێستا‭ ‬کە‭ ‬ئۆپۆزیسیۆنی‭ ‬لێکدابڕاوی‭ ‬ئێرانی‭ ‬وەکوو‭ ‬جیوە‭ ‬لێک‭ ‬نزیک‭ ‬دەبنەوە‭ ‬و‭ ‬لەم‭ ‬ساڵانەدا‭ ‬هەر‭ ‬ڕەوت‭ ‬و‭ ‬لایەنەک‭ ‬بەدوای‭ ‬یارگیری‭ ‬و‭ ‬هاوپەیمانییەوە‭ ‬بووە،‭ ‬کات‭ ‬و‭ ‬جێگای‭ ‬خۆیەتی‭ ‬نەتەوە‭ ‬بندەستەکان‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬ئاست‭ ‬ڕێژەییشەوە‭ ‬کەم‭ ‬نین‭ ‬و‭ ‬بەرژەوەندی‭ ‬و‭ ‬ستراتیژی‭ ‬خۆیان‭ ‬هەیە‭ ‬و‭ ‬لەچوارچێوەی‭ ‬فێدڕاڵیزمدا‭ ‬دەشزانن‭ ‬چیان‭ ‬دەوێت،‭ ‬خۆیان‭ ‬وەکوو‭ ‬بەرەیکی‭ ‬بەهێز‭ ‬و‭ ‬قورس‭ ‬دەربخەن‭ ‬و‭ ‬لەم‭ ‬نێوانەدا‭ ‬دەور‭ ‬و‭ ‬نەخش‭ ‬و‭ ‬ئەرکی‭ ‬حیزبە‭ ‬کوردییەکان‭ ‬گرینگییەکی‭ ‬زیاتری‭ ‬هەیە‭. ‬حیزبەکانی‭ ‬کوردستان‭ ‬و‭ ‬ناوەندی‭ ‬هاوکاری‭ ‬کە‭ ‬لە‭ ‬خەزەڵوەری‭ ‬ئەمساڵدا‭ ‬وەکوو‭ ‬پێویست‭ ‬وڵامدەر‭ ‬و‭ ‬ڕێکخەر‭ ‬نەبوون‭ ‬پێویستە‭ ‬هەرچی‭ ‬زیاتر‭ ‬و‭ ‬هەرچی‭ ‬زۆرتر‭ ‬لەسەر‭ ‬ئامادەیی‭ ‬ڕێکخراوەیی‭ ‬و‭ ‬ڕێکخستنی‭ ‬ناوخۆ‭ ‬و‭ ‬دیپلۆماسی‭ ‬و‭ ‬ڕاگەیاندن‭ ‬و‭ ‬هێزی‭ ‬پێشمەرگەی‭ ‬هاوبەش‭ ‬کار‭ ‬بکەن‭ ‬و‭  ‬خۆیان‭ ‬بەڕۆژ‭ ‬و‭ ‬نوێ‭ ‬بکەنەوە‭. ‬لەمەو‭ ‬بەدوا‭ ‬کات‭ ‬و‭ ‬شوێنی‭ ‬سەرهەڵدانەکان‭ ‬پێشبینی‭ ‬ناکرێت‭ ‬و‭ ‬دەرەنجامەکانیشی‭ ‬هەروەکتر‭. ‬بۆیە‭ ‬باشترە‭ ‬کورد‭ ‬لە‭ ‬قەبارەی‭ ‬ناوەندی‭ ‬هاوکاریدا‭ ‬جیا‭ ‬لە‭ ‬ڕێکخستنی‭ ‬زیاتری‭ ‬نێوماڵی‭ ‬خۆی‭ ‬بایەخێکی‭ ‬زیاتر‭ ‬بە‭ ‬کۆنگرەی‭ ‬نەتەوەکانی‭ ‬ئێرانی‭ ‬فێدڕاڵ‭ ‬بدات‭.‬