ئامانجەكانی ئەمریكا و دوا هیواكانی ئێران

ئامانجەكانی ئەمریكا و دوا هیواكانی ئێران
ئۆمید تاهێری

لە هیچكام لە دەوڵەتانی پێشووی ئەمریكادا ئەوەندی ئێستا لەسەر ئێران چڕنەبوونەتەوە، وتاری تووند نەدراوە و هەڵوێست نەگیراوە. ئەگەر لە سەردەمی "بووش"دا ئێران وەكوو میحوەری شەرارەت ناوبرا، هەڕەشەی هێرشی سەربازیی لێ‌كرا و لە دەورانی ئۆبامادا گەمارۆ خرایە سەری، ستراتیژیی ترامپ تێكەڵەیەكە لەم دوانە. بە هەڵسپاردنی وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری باڵای ئاسایشی نەتەوەیی _كە هەردووكیان بە ئاشكرا باسیان لە پێویستیی ڕووخاندنی ڕژیم كردبوو_ تیمێكی بە تەواوەتی دژ بە ئێرانی پێك‌هێنا. سەرەتا لە ڕێكەوتنی ناوەكی (بەرجام) هاتە دەرێ و لە پاڵ هەڵوێستگەلێكی تووند، ئاستی گەمارۆ ئابوورییەكانی تا لەكارخستنی ئابووریی ئەو وڵاتە بەرز كردەوە.  لە درێژەدا، ستراتیژی نوێی ئەمریكا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران، لە ١٢ خاڵ ڕاگەیێندرا كە ناوەڕۆكی خاڵەكان بە شێوازێك داڕێژراوە كە قبووڵ نەكرێت، بەڕێوەنەچێت و تەنانەت لە ئەگەری قبووڵ كردنیشدا ڕێكارێك بۆ گەرەنتی‌دان بۆ بەڕێوەبردنی لە بەردەستدا نەبێت (بەو واتایە كە ئێران ناتوانێت دڵنیایی بداتە ڕای گشتی و كۆمەڵگای نێونەتەوەیی كە بەو خاڵانە پێبەند بووە یاكوو پێشێلی كردوون). دوایین كردەوەی ئیدارەی ترامپ لەم پێناوەدا، دامەزراندنی ناوەندێكی نوێیە  لە ژێر ناوی "گرووپی ئێقدامی ئێران" یان باشترە بڵێن گرووپی ئێقدام بە دژی ئێران. ئەركی ئەم گرووپە تایبەتە بە هاوئاهەنگ‌كردنی هەنگاوەكانی ئەو وڵاتە بۆ بەدواداچوونی كردارەكانی ئێران و بەرپەرچدانەوەی، هاوكات لەگەڵ ڕابوون و دەستپێشخەری لە كردەوەدا.
١- ڕاگەیەندراوە، ئامانج لە پێك‌هێنانی ئەم ناوەندە، بەڕێوەبەری، لێكۆڵینەوە و هاوكاری و هاوئاهەنگیی هەمەلایەنە بەرامبەر چالاكی و كردەوەكانی ئێرانە لە بوارەكانی تێرۆریزم، سەرچا‌وەی دارایی تێرۆریزم، هەڕەشە دەریاییەكان، بەرنامەی مووشەكی، پێشێل‌كردنی مافی مرۆڤ، چالاكیی سایبێری و هتد. هەروەها كاراكردنەوەی گەمارۆكان و پێك‌هێنانی بەرەیكی جیهانی بۆ گوشارخستنە سەر ئابووری و دیپلۆماسیی ئێران. 
٢- ئەمریكا ڕایگەیاندووە ئامانجی لەم گوشارانە گۆڕانی ڕەفتاری ڕژیمە_ لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات_ نەك گۆڕینی ڕژیم.
لە بەشی یەكەمدا و سەبارەت بە گوشاری ئابووری و دیپلۆماتیك، تەنیا بە ڕوون‌كردنەوەی هەڵوێستەكان و ڕاگەیاندنی ستراتیژی نوێی ئەمریكا، بەهای تمەن داڕووخا و ڕێژەی هەڵەوسان باڵی گرتەوە، توانای كڕین دابەزی و گوشارێكی بێ‌وێنە كەوتە سەر چینی مام‌ناوەند، كە پێش‌وەخت بچووك و لاواز ببوەوە. گەمارۆكان ڕێگا لە دەس‌ڕاگەیشتنی ئێران بە زێڕ و دۆلار و ئاسنەواڵەی گران دەگرێت كە بنەمای ئابووریی ئێران دەكاتە ئامانج و لە خولی دووهەمدا، هەوڵی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوتی ئەم وڵاتە دەدرێت كە هاوردەكردنی كەلوپەل و پێداویستییەكانی تووشی كیشە دەكات. ئەگەرچی ئەمجارەیان ئەمریكا هەتا ئێستا، پاڵپشتیی وڵاتانی ئۆرووپایی، چین و ڕووسیای لەگەڵدا نییە. بەڵام پێوەندیی بازەرگانیی ئۆرووپا و ئێران لە ساڵی ٢٠١٧دا تەنیا ٢٢ میلیارد یۆرۆ بووە لە كاتێكدا ئەم ئاڵوگۆڕە لەگەڵ ئەمریكا گەورەترین پێوەندیی بازەرگانی دونیایە (١.١ ترێلیۆن دۆلار). هەروەها بە سفر گەیاندنی هەناردەی نەوتی ئێران لە لایەكەوە، داهاتی نەوت‌تەوەری ئەو وڵاتە تووشی قەیرانی جیدی دەكات و لە لایەكی دیكەوە دەبێتە هۆی گران‌بوونی بەهای نەوت، كە لە بەرژەوەندیی بەرهەمهێنەران لەوانە ڕووسیا و ئەمریكایە (لە زۆر بواری دیكەی نێونەتەوەیشدا، ئەمریكا كارتی مامڵەی لەگەڵ ڕووسیا لە بەردەست‌دایە) هاوكات ڕووخانی ئێران وەك شەریكێكی گەورەی بازەرگانیی چین، پۆینتێكی دیكەیە بۆ ئەمریكا لە شەڕی بازەرگانیی نێوان ئەو دوو وڵاتەدا.
لە بەشی دووهەمدا، باس لە پێویستی و مەرجی گوڕێنی ڕەفتاری_ ناوەكی و دەرەكیی_ئێران دەكرێت. ڕاستە ئەمریكا لە بواری یاسای نێونەتەوەیی و سیاسیەوە بژاردەیەكی ئەوتۆی بۆ گۆڕانی ڕژیم لەبەردەستدا نییە بەڵام گۆڕانكاری لە ڕەفتاری ناوەكی، بەواتای وازهێنان لە پرۆسەی تۆتالیتاریزم و سەركوت و ڕەچاوكردنی مافەكانی مرۆڤ و ڕۆیشتن بەرەو دێمۆكراسییە و لە بواری دەرەكیشدا چۆڵ‌كردنی وڵاتانی دیكە و وازهێنان لە كەوانەی شێعە، بڕینەوەی هەموو دەست و پێوەندییە ناوچەییەكانی و كۆتایی‌هێنان بە پاڵپشتی لەو گرووپ و لایەنانە كە تا ئێستا ئێران تێچووەكی زۆری بۆی داوە (كۆی ئەمانە دۆكترینی سیاسەتی ئەو وڵاتەی پێك‌هێناوە). هەروەها پشت‌كردن لەو سیاسەتانەی دژایەتیی بەرژەوەندیی وڵاتانی ڕۆژئاوایی دەكات، مەرجێكی پێش‌وەختە كە بە واتای هەڵوەشاندنەوەی هەموو هاوپەیمانییەتییەكانی پێشوو و بنەما فیكرییەكانی كۆماری ئیسلامییە.
هەندێك لە كارناسان، ئامانجی ئەم گوشارانە لە چوارچێوەی گەیشتن بە ڕێكەوتنێكی دیكە تاوتوێ دەكەن. هەندێكی دیكە، پێك‌هێنانی ئەم ناوەندە لە هاوشێوەی دامەزراندنی گرووپی "داهاتووی پرۆژەی عێراق" لە ساڵی ٢٠٠٢دا ناو دەبەن كە بۆ دواڕۆژی ڕووخانی سەدام و چۆنییەتیی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە عێراق پێك‌هاتبوو و هەندێكیش ڕەوتی ڕووداوەكان بە نموونەی لیبیا دەشوبهێنن كە لە دوای هێرشی ئەمریكا بۆ سەر عێراق و ئەفغانستان، سەرەتا بۆ لابردنی گەمارۆ ئابوورییەكان و كرانەوەی مەجالێك بۆ پێوەندیی دیپلۆماتیك، لە ساڵی ٢٠٠٤ وازی لە بەرنامەی ناوەكیی هێنا بەڵام بەهۆی ئەوەی لە ئەنجامی ئەو ڕێكەوتنەدا هیچی دەس‌نەكەوتبوو لە ساڵی ٢٠٠٩دا هەناردەكردنی ئۆرانیۆمی بۆ دەرەوە ڕاگرت و دواجار بەهۆی پاڵپشتیی ئەمریكا لە شۆڕشی ناوخۆیی ئەو وڵاتە، دەسەڵاتەكەی لە ساڵی ٢٠١١دا ڕووخا. بەڵام دامەزراندنی ئەم گرووپە،  لە سەرووبەندی ساڵ‌ڕۆژی كوودتای ٢٨ی گەلاوێژ و لە درێژەی ئەو سیاسەتەدایە كە "دۆناڵد ڕەیگان" لە هەمبەر سۆڤیەت گرتیە بەر. (ئەگەرچی "هۆك" وەك سەرۆكی ئەم ناوەندە، هاوكات بوونی ئەم دوو ڕووداوەی بەهەڵكەوت ناوبرد بەڵام لە ڕاستیدا دامەزراندنی وا ناوەندێك لەو ئاستەدا و هاوكات‌بوونی لەگەڵ ساڵوەگەڕی یەكەم هەنگاوی كردەوەیی ئەمریكا بۆ گۆڕینی نێزامێك لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەڵگری پەیامێكی ئاشكرا بۆ دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێران بوو).
سۆڤیەت، وەك ئێستای ئێران وڵاتێكی گەورە، فرەنەتەوە و فرەڕەنگ بوو كە كۆی دەسەڵاتەكەی لە ناوەند و لە دەست ئایدیولۆژیایەكی تایبەتدا دێپۆ كرابوو.  دیكتاتۆرییەت و داخراوەیی سیاسی، دابەزینی ئاستی باوڕمەندیی ئایدیۆلۆژیك، پەرەسەندنی گەندەڵی، ناكارامەیی دەوڵەت، تووندوتیژی و سەركوتی ناڕازیان، هەڵاواردن، كێشەی ناوخۆیی لە بازنەی دەسەڵات و ئامادەیی سەربازی لە وڵاتانی دیكە بە تێچووێكی زۆرەوە، ئاستی توانا و هێزی ئەو وڵاتەی لاواز كردبوو. لە سەردەمی جەنگی سارددا هاوكات لەگەڵ ئەوەی گۆرباچێف لە مەنزڵگەی چاك‌سازییەوە دەستی دابوویە كرانەوەیەكی سیاسی و ئاڵوگۆڕی ئابووری بۆ كوژاندنەوەی ژیلەمۆیەكی نزیكەو كڵپە، دۆناڵد ڕەیگان وەك دۆست و هاوڕێ و یارمەتیدەری خەڵكی ئەو وڵاتە، خۆی پێناسە كرد و هاوتەریب لەگەڵ ئەوەی كە دەستی دەرەكی ئەو وڵاتەی كورت و لاواز كردەوە، پاڵپشت و یارمەتیدەر بوو بۆ بزووتنەوە سەربەخۆخوازەكان و دژبەرانی دەسەڵاتی ناوەندی و پەرەی بە ناڕەزاییەتییە جەماوەری و ناوخۆییەكانی ئەو وڵاتە دەدا. شۆڕش لە پەراوێزدا وڵاتانی لیتوانی، ئازەربایجان و ئۆكراینی و هتدی گرتەوە و ئەمە بووە هۆی لاوازبوونی هێز لە دەسەڵاتی ناوەند و دابڕان و داڕمانی یەكێتیی سۆڤیەتدا. لە سۆڤیەتدا ٥١ لە سەدی خەڵك ڕووس بوون و ئەم ڕێژەیە بۆ فارسەكانی ئێران ٥٣ لە سەدە، ئەمە بە واتای وزەیەكی گەورەی نووستووە كە لە ئەگەری ڕاچڵەكاندن بەو هاسانییە پێكەوە نالكێتەوە. ئەگەرچی دابەشبوونی خاكی ئێران لە نموونەی سۆڤیەت بەهۆی نادیاربوونی سنوورەكان و دێمۆگرافییەكی تێك‌هاڵاو،  لە كورت ماوەدا دژوار و نامومكینە بەڵام دابەش‌بوونی دادوەرانەی دەسەڵات و سامان لە نێو كەمینەكاندا بە هەمان ئەندازە ئاڵتێرناتیڤێكی گونجاوە. هەم دەسەڵات و قەبارەی ئێستا دەڕووخێنێت، هەم زەمینەی گەیشتن بە سەقام‌گیری و دێمۆكراسی دەڕەخسێنێت.
ئێرانی ئێستا لە سست‌ترین بارودۆخی خۆیدایە، پاڵپشت و هاوپەیمانێكی پتەوی ستراتژیكی نییە، نێوانی لەگەڵ زۆربەی وڵاتان ئاڵۆزە، لە ناوخۆدا ناكۆك و ناتەبایە، متمانەی خەڵكی لە دەستداوە، بۆشاییەكی گەورەی نەتەوەیی، ڕەگەزی، ئایین، چینایەتی و هتد سەری‌هەڵداوە، ئۆپۆزیسیۆنەكەی چالاك بووەتەوە، لە زۆر بوارەوە لەوانە كۆمەڵایەتی و ژینگەیەوە گیرۆدەی قەیرانی هەمە لایەنەیە هەروەها پێشووتر جارێك بە بۆنەی گەمارۆ ئابوورییەكانەوە هاتووتە پای دانوستان و ناچار بە قبووڵ‌كردنی ڕێكەوتنی ناوەكی بووە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم هۆكارانە، ئەمریكا لە ئەگەری هەر دانوستان و وتووێژێكدا دەستی باڵای هەیە و كۆماری ئیسلامی مەجبوورە بە هەموو شێوازێك گوێڕایەڵ بێت.
ئیدارەی ترامپ بە دەس‌پێكردنی جەنگی ڕەوانی لە پاڵ گوشاری ئابووری، گوشاری دیپلۆماتیكیش دەگرێتە بەر و بە وتەی كاربەدەستانی بەمەیشەوە ناوەستێت (وەكوو پشتگیریی ئاشكرا لە خۆپیشاندەران و ناڕەزاییەتییەكانی ناو ئێران و پاڵپشتی و بایەخدان بە ئۆپۆزیسیۆنی ئەو وڵاتە). ئەمە بە واتای گوشاری دەرەكی و ناوەكی و هاوتەریب لەگەڵ یەكدایە بۆ گۆڕینی ڕەفتاری ڕژیم كە بە مانای گۆڕینی ناوەڕۆكی ڕژیمە. بە هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەیەكی درووست، هەنگاوەكانی ئەمریكا و ڕەوتی ڕووداوەكان بۆ داهاتووی ئێران، چ بە مەبەستی وتوووێژی دووبارە چ بە ئاقاری عێراق و لیبیا و سۆڤیەت، لە ئاكامدا دەگاتەوە بە گۆڕینی ڕژیم واتە هەمان خواست كە خەڵك و ئۆپۆزیسیۆنیش هەوڵی بۆ دەدەن. ئەمریكا بازاڕێكی گەورەی بۆ دەكرێتەوە، كلیلی ڕۆژهەڵاتی ناوین بەدەستەوە دەگرێت، پرۆژەی ڕێگای ئاوریشمی چین دەوەستێنێت، ڕێگای ڕووسیا لە سنوورەكانی دەریای كاسپییەندا دادەخات و بەرژەوەندیی خۆی و هاوپەیمانانی لە سەرتاسەری ناوچەكدا دەپارێزێت و خەڵك و گەلانی ئێرانیش لە ژێر ستەم و چەوساندنەوەی كۆماری ئیسلامی دەرباز دەبن و درگایەكی گەورەیان بەرەو داهاتوو بۆ دەكرێتەوە. ئەمە نە بە واتای هاوڕێیەتی، گوێ‌ڕاگری و چاوەڕوان‌بوونی ئەمریكا بەڵكوو بە واتای قۆزتنەوەی دەرفەتێكی ڕەخساوە و بەهۆی هاوتەریبیەكی بە هەڵكەوت. 

ئه‌م بابه‌ته 996 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


PM:03:01:15/09/2018